کەبەر، فلۆرا دھۆكێ

كولیلكا كەبەرێ د دەرمانێن كوردەواری دا ھاتیە ب کارئینان، لێ ئەڤ روەک نەخوەشیێ دەرمان ناکەت””

Capparis spinosa L.ناڤێ زانستی:
کوردی: کەبەر، مارگیر، شەفەلە، شەپەڵاخ، کەمبەر
(Capparaceae) کولیلکا کەبەرێ جورەیەک ژ مالباتا کەوەرانە
Carl von Linné (Carl Linaeus, Carolus Linnaeus 1707-1778) ناڤێ زانستی یێ جورەیێ ژ رەخێ زانستیار، سروشتناس، ئاژەلناس و گیاناسێ سوێدی د سالا ١٧٥٣ دا د پەرتووکا جورەیێن گیایان دا “Species Plantarum” ھاتیە وەشاندن.ئەڤ جورە، جورەیەکی پەژراندی و کوردستان ژی د ناڤ وارگەھێ خوزایی یا بەلاڤبوونا وێ دا جھ دگریت.کولیلکا کەبەرێ ب ئاوایەکێ گەلەمپەری گولەك دارك و تڕاشۆك و شاخدار، نزم و بەلاڤبوویییە، شاخێن وێ شێن ل سەر ئەردی بەلاڤ ببن ئان ژ سەر زنار و دیوارێن کەڤری . ل سەر بنگەھێ جورە و کۆمێ کولیلکا کەبەرێ، ب سترییێن پچووک یێن ل بنێ بەلگ ڤە نە، ئێنە پاراستن. بەلگ ستوور، کەسک و سادە نە و شێوازێ وان شێت ژ ھێکی ھەتا بەر ب ستری ڤە بیت. تایبەتمەندیا ھەری بەربچاڤ گولێن مەزن و تەنێ نە. گول ل گۆشەیا ل ناڤبەرا چق، بەلگ و باسک دا دەردکەڤن و سپی نە. چار بەلگێن گولێ ھەنە و ژ ناڤبەرا وان نێرک ئان گوپێکێن پڕ ژ مار دەردکەڤن. تاکێن درێژ یێن سپی، پەمبە ئان ژی بەر ب مۆر ڤە نە. گولێن کەبەرێ ژ رەخێ ھاویرنا سییێ ڤە ژی بالکێشن؛ لێکۆلینەک ل سەر بنگەھ و ئەركێن وان نیشان دكەت کو گولێن وێ ب تایبەتی د دەمێن شەڤێ دا چالاکییێن تایبەت نیشان ددەن و بنا وێ شێت د ھاڤینا ھشک دا ب ڤێ رێبازێ ب ھاویردۆرا خو بگونجینیت. پشتی کولیلکدانێ، كولیلكا كەبەرێ فێقی چێدکەت. فێقی ب گەلەمپەری د شێوازێ ھێکی و درێژە ئان ژی فێقییێ وێ وەكی كەڕكا زەبەشی/شمتی، کەسکە و دشێت ل سەر روویێ خو خیچێن درێژ ھەبیت. د ناڤا فێقی دا گەلەک تۆڤێن پچووک یێن قەھوەیی ھەنە و رەنگێ ناڤ فێقییێ وێ دا سۆرە. د چاڤکانییێن گیاناسی دا ژ بۆ كولیلكا كەبەرێ فێقی ب قاسی ١،٥–٤ سانتیم، و د ھندەك فۆرمێن وێ دا ھەتا ٤،٥ سانتیم، ھاتیە دیارکرن..

تۆمارا كولیلكا كەبەرێ ل دھۆکێ
ھەبوونا كولیلكا كەبەرێ ل پارێزگەھا دھۆکێ ب بەلگەیا زانستی ھاتیە تۆمارکرن. محمەد و ئاکگول د لێکۆلینا خو یا زانینا بکارئینانا روەک ژ ئالیێ مرۆڤان ڤە یا دھۆکێ دا جورەیێ د ناڤ روەکێن کو ل ھەرێمێ ھاتنە ناسین دا قەید کرنە. لێکۆلین د ناڤبەرا ٢٠١١–٢٠١٢ دا ل پارێزگەھا دھۆکێ ھاتیە ئەنجامدان و د سالا ٢٠١٨ دا ھاتیە وەشاندن. د كەڤالێ نموونەیێن وان دا تۆمارا دھۆک–بامەرنێ ب ئاوایێ تایبەت ھاتیە دایین:
Capparis spinosa L. — Kapar — Flower, Fruit, Root — Duhok–Bamarne — 37°7′15″N, 43°16′14″E — 15.06.2013.
ژ بەر ڤێ بەلگەیێ، مرۆڤ شێت ب دەلیلا زانستی بێژیت، کو كولیلكا كەبەرێ د فلۆرایا ھەرێما دھۆکێ دا ھاتیە تۆمارکرن و ئەنجاما بامەرنێ ژ بۆ وێ، بەلگەیا ھەرێمی یا گرنگە. ھەروەسا لێکۆلینەک ب ئارمانجا ڤەکۆلینا تایبەتمەندییێن زانستا و لێکۆلینان ل سەر ژینداران و کیمیایی یێن كولیلكا كەبەرێ كەرەستە ژپارێزگەھا دھۆكێ د رەزبەرا ٢٠٠٨ دا بەرھەڤ کریە وكەرەستەیا روەکێ ژ بۆ ناساندن و شرۆڤەکرنێ ھاتیە پاراستن. ناساندن ژ ئالیێ پرۆفسۆر، نۆژدار شەھباز، زانستا ناسین، ناڤکرن و دابەشکرنا نەباتان ل گۆری تایبەتمەندیی و تێکەلییێن وان پێكڤە ل زانكۆیا دھۆک، ھاتیە کرن.

ژینگەھ و جھێ مەزنبوونێ
کولیلکا کەبەرێ کو ب شەرتێن ھشک، گەرم و کێم ئاڤ باش دگونجیت. د چاڤکانییێن گیاناسی دا جھێن کەڤری، زنار، ئاخا کەڤری و رێیێن بەیار ژ بۆ وێ ھاتنە تۆمارکرن. لێکۆلینا ل سەر بەلاڤبوونا وێ ل کوردستان و عیراقێ ژی نیشان ددەت، کو جورەیێ د جھێن گەلەك ھشک دا مەزن دبیت و تایبەتمەندییێن ھەم ژ بۆ جھێن ب ئاڤ و ھەم گونجابوونا روەکان ژ بۆ جھێن ھشک و بێ ئاڤ نیشان ددەت. ژ بەر ڤێ تایبەتمەندییێ، ل دھۆکێ ژی دڤێت لێگەرینا وێ ب تایبەتی ل سەر زنار، جھێن ب کەڤر، شکەستنێن زناران، زەڤیێن ھشک و جھێن کو روەکێن دی کێمن بێت کرن. ئەڤ ئەنجامەکە ھاویرناسیێ یە، نە ب وێ واتەیێیە کو ھەمی ئەڤان جھا وەکی تۆمارا راستینا جورەیێ ھاتنە بەلگەکرن.

گول و فێقی یێ كولیلكا كەبەرێ ل دھۆکێ ژ بۆ چ ئێتە بکارئینان ؟
د لێکۆلینا زانستا بکارئینانا گول وگیایا ل دھۆکێ دا، گول، فێقی و رەھ ژ بۆ كولیلكا كەبەرێ وەکی بەشێن بکارئینانێ ھاتنە قەید کرن؛ لێکۆلینێ ھەروھا ناڤێ ھەرێمی کەبەر دایە. ژ بەر کو ئەڤ بەلگە راستە راست ل سەر دھۆکێ یە، ئەڤ چاڤکانیا سەرەکەیە ژ بۆ نڤیساندنا ب کارائینانا ھەرێمی. ژ رەخێ خوارنێ ڤە، بەشا ھەری ناسکری یا كولیلكێن كەبەرێ بشکۆژێن نە بشکفتی و نە گەھشتی نە.
Kew باخچەیێ گیاناسی یێ
د چاڤکانیێن خودا پشتراست دکەت کو ئەڤ بشکۆژ د خوارنێ دا وەکی ترشی کو د ناڤ ئاڤەخوێ و سیھکێ دا ئێنە ئامادەکرن و ئێنە خوارن. د کوردەواری دا ژی فێقییێ وێ ل ھندەك ھەرێمان دکەنە ترشی ئان ژی بەلگ و کولیلکێن وێ دکەلینن و ئاڤا وێ ژبۆ کەسێنبایی ل سەر لەش بکار ئینن. د کارئینان بەرێ دا یا عیراقێ دا ژی ئەڤ باخچێ گیاناسی گەلەک بەشێن نەباتێد ناڤ وان دا بشکۆژا نەبشکفتی، گول، فێقی، رەھ وەکی بەشێن کو د دەرمانێن گەلێری دا ھاتنە بکارئینان قەید دکەت. ئەڤ چاڤکانیا گشتییا عیراقێیە و دڤێت ژ بەلگەیا تایبەتا دھۆکێ جودا بێتە ناسکرن. د ھەرێما سۆرانێ یا کوردستانێ دا، لێکۆلینەک زانستی یا ٢٠٢٣ ل سەركولیلكا كەبەرێ ب ناڤێ ھەرێمی گیامەرگەرە قەید دکەت. د وێ لێکۆلینێ دا بەلگ، فێقی و گول ھاتنە بکارئینان و ئاڤێ دا ھاتنە کەلاندن وەکی ئاوایێ ئامادەکرنێ ھاتیە قەید کرن. لێکۆلین ب کارئینانا کوردەواری ژ بۆ چەند پرسگرێکێن تەندورستیێ راپۆر دکەت. ئەڤ بەلگە یا سۆرانێ یە، نە تۆمارەک تایبەتا باژارێ دھۆکێ؛ ژ بەر ڤێ یەکێ دڤێت د بابەتا فلۆرایا دھۆکێ دا وەکی بەلگەیا کارئینانا ھەرێمی یا کوردستانێ وەرە پێشکێشکرن، نە وەکی بەلگەیا دھۆکێ..

گرینگیا فێقی و گولێ
د ناڤبەرا گول و فێقی دا جوودابوونەک گرنگ ھەیە. کولیلكێن نەبشکفتی و نەگەھشتی بەشا ھەری ناسکری یا خوارنێ یە؛ ئەڤ بشکۆژ پشتی بەرھەڤکرنێ شێن ب خوێ، سیھکێ ئان رێبازێن دی یێن پاراستنێ بێن ئامادەکرن. فێقی ژی شێت بێتە بكارئینان، لێ ب کارئینانا وێ ژ ھەرێمەکێ بۆ ھەرێمەکێ دگوھوریت. د دھۆکێ دا، چاڤکانیا زانستی دا ب ئاشکەرا فێقی د ناڤ بەشێن کو تێن بکارئینان دا ددەت..
دڤێت د نڤیسا ئاکادەمیک دا دوو تشت ژ ئێك و دوو بێنە ڤەقەتاندن. کارئینانا دەرمانی یا گەلێری دشێت بێ بەلگەکرن، لێ ئەو ب خو نایێ واتەیا کو باندۆرا دەرمانی ژ رەخێ دۆختووری ڤە ھاتیە پشتراستکرن. لێکۆلینێن کیمیایی و دەرمانناسی ل سەر كولیلكا كەبەرێ گەلەک پێکھاتەیێن کیمیایی یێن گیا و چالاکییێن ژیانناسی لێکۆلین کرنە. د عیراقێ دا ژی لێکۆلینێن ئەزموونگەھ ل سەر فێقی و تۆڤێن وێ ھاتنە کرن. ژ بەر ڤێ یەکێ، د بابەتا فلۆرایا دھۆکێ دا باشترە بێتە گۆتن “د دەرمانێن كوردەواری دا ھاتیە ب کارئینان”، نە کو ئەڤ روەک نەخوەشیێ دەرمان دکەت“.”

پاراستنا بنا كولیلكا کەبەر ل دھۆکێ
(IUCN) ھەر چەند ئەڤ گول ل ئاستا جیھانی د ئێکەتیا ناڤنەتەوەیی یا پاراستنا خوەزایێ دا وەکی کێمترین نیگەرانی لسەر ھاتیە نرخاندن، ئەڤ نائێتە وێ واتەیا کو ھەر سەر ژمارا ھەرێمی ل دھۆکێ بێ پاراستنە. باخچەیێ Kew ڤێ رەوشێ ژ بۆ جورەیێ د ئاستا جیھانی دا ددەت، لێ شەرتێن ھەرێمی دشێن ژ جھەکێ بۆ جھەکێ دی بێن گوھارتن. ژ بۆ دھۆکێ، پاراستنا وێ دڤێت ل سەر ڤان بنگەھان بێ ئاڤاکرن:
جھێن خوزایی یێن کو باروودۆخا وێ ھەنە نەیێن ھەلوەشاندن. ژ کۆکێ بنا وێنەئێتە دەرخستن، ژ بەر کو ئەڤ شێت بنا وێ ب تەمامی بکوژیت. د دەما بەرھەڤکرنا بشکۆژێن وێ ژ بۆ خوارنێ، ھەمی بشکۆژ نەیێن راکرن، دا کو بنا وێ بشێت کولیلک و تۆڤ چێ بکەت. ژ بۆ تۆمارکرنا بەلاڤبوونێ نموونەیێن کۆمکرنا گیایێن ھشک ب جھ، دیرۆک، بلنداھی و مژارا راست بێنە بەرھەڤکرن. د جھێن وەکی بامەرنێ دا کو تۆمارا زانستی ھەیە، ژ بۆ وێنەیێن ھەر سال، ژمارا کەسان و شەرتێن ژینگەھێ بێنە قەید کرن.
ئەڤ رێباز ژ بۆ پاراستنا جھێ خوەزایی و دۆماندنا سەر ژمارێ گرنگن، نەمازە ژ بەر کو بەرھەڤکرنا دۆمدارا بشکۆژێن نەگەھشتی ل سەر نەمانا وێ ل پاشە رۆژێ باندۆرێ بکەت.
ژ بەر تایبەتمەندییێن وێ یێن گیاناسی، بكارئینانا بشکۆژ و فێقی د خوارنێ دا، و ھەبوونا وێ د زانینا دەرمانی یا كوردەواری دا، كولیلكا كەبەرێ شێت وەکی یەک ژ وانگول و گیا بێتە دیتن کو گرێدانا د ناڤبەرا فلۆرایا خوەزایی، زانینا كوردەواری و چاندا خوارنێ یا دھۆکێ دا نیشان ددەت. لێ د نڤیسا زانستی دا دڤێت ھەر بكار ئینان ل گۆری جھ و چاڤکانیا خو بێتە ناسكرن: دھۆک، بامەرنێ و سۆران دڤێت وەکی سێ ئاستێن جودایێن بەلگەکرنێ بێنە پاراستن..

چاڤكانی یێن بنگەھین:
Mohammed, F. S. & Akgül, H. (2018). Ethnobotanical Analysis of Cultivated and Indigenous Plants in Duhok Province in Iraq. Turkish Journal of Agriculture – Food Science and Technology, 6(9): 1191–1195. DOI: 10.24925/turjaf.v6i9.1191-1195.1994.
Fici, S. (2014). A taxonomic revision of the Capparis spinosa group (Capparaceae) from the Mediterranean to Central Asia. Phytotaxa 174: 1–24.
Zokian, S. A. Morphological, Anatomical Study and Geographical Distribution in Iraq of Capparis spinosa L. Iraqi Journal of Science 56(1A): 100–104.
Abdulwahid-Kurdi et al. (2023). Ethnobotanical investigation in Soran district, Iraq. Journal of Pharmacy & Pharmacognosy Research 11(1).
Royal Botanic Gardens, Kew. Plants of the World Online — Capparis spinosa L
Royal Botanic Gardens, Kew. Medicinal Plant Names Services — Capparis spinosa.