زمانێ کنایێ د ئەدەبیاتا کوردیدا

زمان بۆ مللەتێن خودان دەولەت، کەرەستەیەکێ سادە یێ گەهاندنێ و ڕێکخستنا کاروبارێن ژیانێ یە، بەلێ زمان بۆ مللەتێن بندەست نە بتنێ کەرەستەیەکی سادە یێ ئاخفتنێ یە، بەلکو "نیشتمانێ" وان یێ دووێ و کانییا هەڕە مەزنا پاراستنا هەبوونێ یە. دەما ئاخ دهێتە داگیرکرن، سنۆر دهێنە کێشان، و جوگرافیا فیزیکی دکەڤیتە بن دەستهەلات و دەستێ داگیرکەران، ل وی دەمی ئەزمانە دبیتە تاکە پەناگەهـ کو مرۆڤ تێدا هەناسەیەکا ئازاد بکێشیت. د ناڤ ڤی نیشتمانێ زمانەوانی دا، "کنایە" وەک پێژانەکێ پۆڵایین و پڕی داهێنان هاتییە ئاڤاکرن، دا کو ڕاستی، هیڤی، خەم و ناسنامەیا کوردی ژ بابەلیسک و باهۆزێن ڕەش یێن مێژوویێ بپارێزیت، ئەو زمانێ هەردەم دوژمنان هەولێن نەهێلان و ژناڤبرنا وی ددان.

ئەڤ ڤەکۆلینا ل بەر دەستێ هەوە، پێنگاڤەکا گرنگ و هەولەکا ئەکادیمی و مرۆڤی یا کویرە بۆ ناخێ زمانێ کوردی. ئارمانجا مە ئەوە کو بەرێخودان و تێڕامانەکا سەرانسەری و نوی د ناڤ فەرهەنگ و جیهانا 'کنایێ' دا بکەین. ئەم ل ڤێرێ کنایێ کورت ناکەین د ناڤ بازنەیەکێ بەر تەنگ دا وەک هونەرەکێ ڕەوانبێژی یێ سادە و ڕوکەش کو تنێ بۆ خەملاندنا پەیڤان و ڕیتما دێڕێن هۆزانێ هاتبیتە بکارئینان؛ بەلکو ئەم وەک 'ستراتیژییەکا کویر یا هەبوون، بەڕخودان و مانێ' سەحدکەینێ، کو مللەتێ کورد د قۆناغێن جودا یێن مێژوویێ دا وەک چەکەکێ فکری بۆ پاراستنا ڕەسەناتیا خۆ بکارئینایە، ژبەر کو دوژمنی ب هەمی هێزا خۆ ڤیایە ڤی زمانی سەربر بکەن، و فاتیحا نەمانێ لسەر بخوینن، و بکەنە ئامرازەکێ سادەیێ لێکتێگەهشتێ و ڕادەربرینا ئازادیێ تێدا نەهێلن، ئەڤەیە یا کنایێ دکەتە چەکەکێ جەرگبر بو دوژمنێن ئاخ و ئاڤ و زمان و مێژوویا مە.

کنایە ل ڤێرێ، کەرەستێ دەربڕینا نهێنییانە لبن دەستێ ترسێ؛ ئەو زمانێ مرۆڤێ بندەستە د دژوارترین قۆناغێن مێژوویێ دا، دەما کو ڕووبەڕووی مەترسییا ژناڤبرن و بەرزەبوونی دبیت.

١- کنایە کۆدەکێ نەتەوەیی یێ پاراستی و دەستکارینەکری یە.

پەیڤ د زمانێ کنایێ دا، نە بتنێ دەنگەکێ سادە یێ ئاخفتنێ یە، کو ژ دەڤی دەربکەڤیت، بەلکو کۆمبوونا مێژوویەکا کویر و فەرهەنگەکا دەولەمەند یا جڤاکی یە کو ناسنامەیا مللەتی پێناسە دکەت.
کنایە ل دەف کوردان، د درێژاهییا چەرخ و سەردەمێن بندەستی و ڕووبەڕووبوونا داگیرکاریێ دا، نە بتنێ جۆرەکێ ئاخفتنێ بوویە، بەلکو بوویە کۆدەکێ بهێز یێ شەرێ فکری. داگیرکەر، ب هەمی چەک و سوپا، و ب هەمی هێز و دەزگەهێن خۆ یێن موخابەراتی و ئەمنی ڤە، شیان فێری پەیڤێن زمانێ مە ببن، شیان ڕێزمانا مە ژبەر بکەن و ل سەر ڕامانا فەرهەنگی یا ڕستێن مە بڕاوەستن؛ بەلێ ئەو د دۆزەخا نەزانینێ دا دمان و چ جاران نەشیاینە فێری کنایەیێن مە ببن! چونکی تێگەهشتنا کنایێ پێدڤی ب ناسنامەیەکێ هەیە، پێدڤی ب ئەزموونکرنا هەمان ئێش و ژانێ، ژیانا د ناڤ هەمان جوگرافیایێ، و چەقین د ناڤ کویراتییا هەمان مێژوویێ دا هەیە کو داگیرکەر ل ڤان هەمییان بێبەهرە.
پەیڤ ل ڤێرێ وەک ماسکەکێ پیرۆز ل سەر ڕویێ ڕاستییێ کار دکەت. کنایە جلکەکێ ئەفسوناوی و نەدیتى دکەتە بەر بەژن و بالا ڕاستیێ، دا کو وێ ژ تەمامیا هەوڵێن ژناڤبرن، بەرزەبوون و نەمانێ د ناڤ دەستێن چەپەل یێن قەدەغەکری و ستەمکاریێ دا بپارێزیت. دەما دەستهەلاتا دۆزەخی و زالم، پەیڤێن ئاشکرا و دەنگێ بلند قەدەغە دکەت، عەقلێ داهێنەر و بلیمەت یێ کوردی پشت ل دیوارێ بەرتەنگ یێ فەرهەنگی دکەت و پەنایێ دبەتە بەر ڕامانێن ڤەشارتی و کویر یێن پەیڤێ. ئەڤە لایەنێ دەروونناسی و سەرکەفتنا مەزنا کنایێ یە؛ تێگەهەک کو زمانی دکەتە تاریستان و دۆزەخەک بۆ داگیرکەرێ سەرگەردان، و د هەمان دەم دا دکەتە بەهەشت و پەناگەهەکا ئارام بۆ خودانێن ڕەسەن یێن زمانێ دایکێ.

٢-کنایە ل دەف ژنێ: پەناگەها وژدانی و شەرێ بێدەنگ یێ جڤاکی.
کنایە ل دەف ژنا کورد، کو دناڤ جڤاکەکێ نەرێتی و د بن بارودۆخەکێ ئێکجار دژوار و تژی سەپاندن یێ نەتەوەیی دا. ل ڤێرێ کنایە ل دەف ژنێ، تنێ بۆ هندێ نەبوو، کو نیشانبدەت ئەو چەند یا فێری ئاخفتنا جوان و ڕەوانبێژیێ یە؛ بەلکو پێژانەکێ قایم و مەزن بوو بۆ پاراستنا وژدان، کەرامەت و ناسنامەیا وێ یا مرۆڤایەتی. ژنا کورد، وەک مرۆڤەکا خودان هەست و داهێنەر، کو د ناڤ بازنەیێ توند و بەرتەنگ یێ داب و نەریتێن جڤاکی دا دژیا، و د هەمان دەم دا وەک کچەک ژ نەتەوەیەکێ بندەست و زۆردارلێکری، بارەکێ دووقاتی و یێ گران دانایە سەر ملێن خۆ.
وێ ب زیرەکیا خۆ، هەستێن خۆ یێن ئەڤینیێ، ژان و حەسرەتێن خۆ یێن دویربوونێ، و ڕەخنەیێن خۆ یێن هەرە تیژ و کاریگەر ل سەر کێماسیێن جڤاکی د بن پەردەیا کنایێن سروشتی و کۆدێن کلتووری دا د ڤەشارتن.
ئەڤ ستراتیژیا زمانەوانی وەدکر کو ئەو هەم ناخ و دلێ خۆ ژ ژان و خەمان خالی بکەت و دەنگێ خۆ بگەهینیت، و هەم ژی وێنەیێ جڤاکی یێ سەپاندنی ل سەر وێ نەهێتە شکاندن، دا کو خۆ ژ سزادان و تەپەسەریا دەوروبەران بپارێزیت. کنایە ل ڤێرێ، ئامرازێ ڕزگاربوونا دەروونی یا ژنێ بوو.

مەستوورە ئەردەلان: شاهژنا پێنووسێ خۆڕاگرییێ.
مەستوورە ئەردەلان، نموونەیا بلند، شاهانە و بێوێنە یا ڤێ سەرهەلدانا بێدەنگە د مێژووا فەرهەنگا مە دا. د سەردەمەکێ ڕەش دا کو دەنگێ ژنێ وەک گونەهـ و عەیبەکا مەزن دهاتە هەژمارتن و د جڤاکی دا قەدەغە بوو، وێ ب هێزا ئەقل و داهێنانا خۆ شیا کنایێ وەک چەک بکار بینیت. مەستوورێ د ناڤ دێڕێن خۆ دا سێ ستوینێن پیرۆز: "خودێ، ئەڤین، و مێژوو" د سینگێ ژنەکا خودان ناسنامە دا پاراستن، بێی کو چاڤێن غەریب یێن حەسیدیێ، و چاڤێن تیژ یێن سانسۆرێ و دڵڕەشیا جڤاکێ نەریتی، بشێن وێ پیرۆزیا د سینگێ وێ دا کێم بکەن.
د ناخێ کنایەیێن مەستوورێ دا، تەسەوفەکا کویر و خەمێن وەڵاتەکێ بریندار و دابەشبووی پێکڤە گرێدایبوون.
وێ ب ڕێیا کنایێن نازک و کویر، بێی ترس بەحسا زۆردارییا سەردەمی و بێبەختییا چەرخی دکر، و د هەمان دەم دا ب سەربلندی پارێزگاری ل کەرامەت، پێگە و مەزناهییا خۆ وەک ژنەکا زانا، مێژوونڤێس و خودان پێنووس دکر. وێ کنایە کرە ناسنامەیا خوراگریێ.

٣. کنایە د کۆمێدیا ڕەش دا: پێکەنینا ل سەر لێڤێن برینێ.
مرۆڤێ کورد، ژبەر زۆرییا کارەسات و تراجیدیان، گەهشتییە قۆناغەکێ کو ئێدی گری تێرا دەڕبرینێ ژ قەبارەیێ ئازارێن وی نەدکر. ژبەر ڤێ چەندێ، کوردان "ئێش" کرینە کنایە بۆ "پێکەنینێ". کنایە د کۆمێدیا ڕەش دا وەک کیمیایەکا دەروونی کار دکەت؛ ئەو ژانێ و فرمێسکێ دکەتە پێکەنینەکا تەحل، دا کو دلێ مرۆڤی ژ پەقینێ بپارێزیت. ئەڤ جۆرێ کنایێ، کنایەکا "دوو لایەنە و دژوارە"؛ لایەنێ وێ یێ دیار و ل سەر لێڤان پێکەنینە، لێ لایەنێ وێ یێ کویر و ڤەشارتی هەوار، هاوار و کارەساتە.
نموونەیا جڤاکی و ئەدەبی:
دەما نڤیسەرەک یان چیرۆکبێژەک بەحسێ "قەسابەکێ دلۆڤان" دکەت کو ب کەیف و ستران سەرێ مەڕان دبڕیت و گوشتی ددەتە خەڵکی؛ ل ڤێرێ "قەسابێ دلۆڤان" کنایەکا کویر و کۆمێدییە بۆ ستەمکارێ بێبەخت و حاکمێ دۆکتاتۆر. خواندەڤان ل سەر لێڤان پێ دکەنیت ژبەر هندێ کو وێنەیەکێ سەیر و تژى دژایەتیا هزری یە، لێ د هەمان دەم دا د ناخ دا بریندار دبیت و دگریت، چونکی دزانیت ئەو ب خۆ، و نەتەوەیا وی، ئەو مەڕەیە یا ل بن کێرا تیژ یا وی قەسابێ "دلۆڤان". کنایە ل ڤێرێ دەسەلاتا دکتاتوری ڕیس دکەت، و چەکێ وی یێ دەروونی ژناڤدبەت.

٤. گەشتەکا ڕەخنەیی و مێژوویی د ناڤبەرا کلاسیک و سەردەم دا
زمانێ کنایێ د ئەدەبیاتا کوردیدا پێشڤەچوونەکا مێژوویی یا سەرنجڕاکێش ب خۆڤە دیتییە. ل خوارێ، ئەم دێ سەرەدانا چوار ستوینێن مەزن یێن شیعرا کوردی کەین، دا کو جیاوازی و گەشەکرنا ڤی زمانی ببینین:

"مەلایێ جزیری"، نهێنییا ڕوحی و تەسەوفێ (ساقی و مەی).
"ئەحمەدێ خانی" پەناگەها سیاسی و نەتەوەیی (مەم و زین وەک بەهانە).
"شێرکۆ بێکەس" گەردونێ ئاخێ و تراجیدیا سروشتی (دار و تەور).
"موئەیەد تەیب" هەوارا بێدەنگ و کەمپەیڤیا کویر (با و دەرزی).

١. مەلایێ جزیری: کنایە وەک "نهێنییا وێنەیی"
مەلایێ جزیری د جیهانا کویر یا تەسەوف و عیرفانیێ دا د ئاخفت. ئەو کنایێ وەک ئامرازەکێ دبلۆماسی و ڕوحی بکار دئینیت دا کو ئەشقێ ژ حالەتەکێ فیزیکی و جەستەیی یێ کورتخایەن، بکەتە حالەتەکێ ڕوحی و گەردۆنی یێ هەتاهەتایی. ئەو زمانێ مەیخانێ ب کاردئینیت دا کو مانا مزگەفتێ و تەسەوفێ تێدا ڤەشێریت.
هەلبەست:
"ساقی ژ مەیێ لەبشەکەرێ ڕاحەتێ گیان دە
قوتێ دل و قوەت و قودرەتێ ئیمان دە"

ڕوونکرن و لێکولین:
ل ڤێرێ، ل سەر ڕوکەشێ دەقی، پەیڤێن وەک "ساقی" (ئەو کەسێ مەیێ ل دۆڕ دگێڕیت) و "مەی" (شەراب) دهێنە دیتن. بەلێ د ڕاستیدا، ئەڤە کنایا فەلسەفی یە. مەی ل دەف جزیری نە ئەو ڤەخوارنا کحولی یا قەدەغەکرییە، بەلکو کنایەیە بۆ "عەقلێ باڵا، زانستێ کویر، و جۆش و خروشا ئەشقا خودایی" کو ڕوحێ پاقژ دکەت. "ساقی" کنایەیە بۆ ڕێبەرێ ڕوحی (پیر یان مورشید) یان ملحەمێ کەرەمێ. جزیری داخوازا ب هێزکرنا ئیمان و ناسنامەیا خۆ یا ڕوحی دکەت، بەلێ ب ڕێکا کنایەیەکا مەجازی و مەیخانەیی، دا کو دلێ نەزانان ژ ڕاستییا عیرفانی دویر بکەت و بپارێزیت.

٢. ئەحمەدێ خانی: کنایە وەک "پەناگەها سیاسی و فەلسەفی"
حەکیم ئەحمەدێ خانی، بابێ نەتەوەیی یێ ئیدیۆلۆژیا کوردی، چیرۆکا ئەڤینیێ دکەتە پەردەیەک بۆ داخوازێن سیاسی، جڤاکی و نەتەوەیی یێن مەزن. خانی نەهاتییە بتنێ کچ و کوڕەکێ دلسۆز د ناڤ لاپەرێن مێژوویێ دا بمرینیت، بەلکو ئەو کنایێ وەک ستراتیژیەکا نەتەوەیی بکار دئینیت دا کو پەیامەکا ڕزگاریخوازی بگەهینیتە نەڤیێن داهاتی.
هەلبەست:
"شەرحا خەمێ دل بکەم فەسانە
مەم و زینێ بکەم بەهانە"
ڕونکرن و لێکولین:
ل ڤێرێ، خانی ب هشیاری و ئاشکرایی ڕادگەهینیت کو چیرۆکا دلداری یا "مەم و زین" بۆ وی تنێ "بەهانە" یە. پەیڤا "بەهانە" ل ڤێرێ، باشترین پێناسەیە بۆ کنایێ. مەبەستا وی یا ڕاستەقینە و ژێرپەردێ، "شەرحا خەمێ دل" یە. ئەو خەمە ژی چییە؟ بێ دەولەتبوونە، پارچەبوونە، زۆردارییا عوسمانی و سەفەوی، و نەبوونا ئێکگرتنا میرنشینێن کوردانە. خانی کنایە کرە پەناگەهەکا ستراتیژی دا کو د ناڤ وێ دا، تۆر و پێکهاتەیێن ڕاستەقینە یێن ناسنامەیا کوردی بپارێزیت و نەخشە ڕێیا ئازادیێ بنڤێسیت، بێی کو ڕووبەڕووی لادان یان نەمانێ ببیت ژ لایێ دەستهەلاتدارێن سەردەم ڤه.

٣. شێرکۆ بێکەس: کنایە وەک "گەردونێ ئاخێ و ژینگەها هەوارێ"
داستانا کۆچ و خەباتا شیعرا کوردی، شێرکۆ بێکەس، کنایێ ژ چارچۆڤێ مرۆڤی دەردێخیت و دکەتە زمانێ سروشتی؛ ل دەف وی دار، چیا، کانی، باڵندە و بەر دبنە خودان ڕوح و کنایەیێ ل سەر کلتوور، خیانەت و مێژوویێ دکەن. کنایەیێن شێرکۆیی گەلەک د زیندینە و ئێکسەر دچنە ناخێ تراجیدیایێ.
هەلبەست:
"کە دارستان سووتا، تەور پێکەنی!
چونکی دار دەستەکێ تەوری بوو.
ڕونکرن و لێکۆلین:
ئەڤە کنایەیەکا ئێکجار تال، کویر و ل سەر بنەمایێ کۆمێدیا ڕەش ئاڤابوویە. ل ڤێرێ، "دارستان" کنایەیە بۆ نیشتمان و گەلێ کورد، و "دەستکێ تەوری" (کو ژ دارێ هاتییە چێکرن) کنایەیە بۆ جاش، خۆفرۆش، و ئەو خیانەتکارێن ناڤخۆیی یێن کو دبنە ئامراز د دەستێ داگیرکەران دا بۆ ژناڤبرنا گەلێ خۆ. شێرکۆ ب ڕێکا کنایەیەکا ژینگەهی و سروشتی، تالترین و کویرترین ڕاستییا مێژوویی یا کوردی دەستنیشان دکەت؛ کو برینا مە هەمیشە ژ ناڤخۆ هاتییە، و دار ب دەستێ پارچەکا خۆ دهێتە بڕین.

٤. موئەیەد تەیب: کنایە وەک "هەوارا بێدەنگ و فۆڕمێ مۆدێرن"
هۆزانڤانێ نووخواز و خودان ستایل، موئەیەد تەیب، ب کێمترین پەیڤ و ب ڕێکا مۆدێرنیزمەکا هێمن، مەزنترین کنایەیێن مرۆڤایەتی و نەتەوەیی دروست دکەت. شیعر ل دەف وی، دویرە ژ قەرەباڵغیا پەیڤان؛ ئەو کنایێ دکەتە زمانێ بێدەنگییا ب هێز.
هەلبەست:
"با هاتییە و دەرگەهـ لێ گرتینە،
لێ 'با' د دەرزییان ڕا ژی دەرباز دبیت."
ڕونکرن و لێکۆڵین:
ل ڤێرێ، "با" کنایەیە بۆ پیرۆزترین تشت کو مرۆڤایەتی دپەرێسیت: بۆ ئازادیێ، بۆ هێزا زمانێ دایکێ، بۆ ڕاستییێ. "دەرگەهێن گرتى" کنایەن بۆ زۆرداری، سانسۆر، گرتن، سنۆرێن دەستکرد و هەولێن قەدەغەکرنا فەرهەنگێ. پەیام کنایەیەکا فەلسەفی یا گەشبینانەیە: چەند تو دیواران ئاڤا بکەی و ڕێگریێ ل "با"یێ (ئازادی و ناسنامەیێ) بکەی، ئەو دێ ڕێیەکا بچویک، یان درزەکێ بینیت دا کو بەڵاڤ ببیت و بگەهیتە دلێ ملیونان مرۆڤان، ژبەر کو ئازادی ناهێتە زیندانکرن.

ل ڤێرێ، کنایە دبیته 'بەڵگەنامەیا مان و نەمریا' زمانێ مە بۆ پاشەڕۆژێ. ئەڤ گەشتا فەرهەنگی و ئەکادیمییە نیشان ددەت کا چەوا کنایێ د ئەدەبیاتا کوردی دا، ژ 'نهێنیێن ڕوحی' یێن مەلایێ جزیری د ناڤ مەیخانێن عیرفانی دا دەستپێکر، پاشی د ناڤ حەسرەت و ئێشێن نەتەوەیی یێن ئەحمەدێ خانێ دا دەرباز بوو، و ب سیمبۆلێن کویر یێن ژینگەهی ل دەف شێرکۆ بێکەسی ڕەنگڤەدا، تا کو گەهشتییە 'هەوارا بێدەنگ' و کورتبریا مۆدێرن ل دەف موئەیەد تەیبی.

پەیڤا کوردی، ب ڕێکا کنایێ، شیا وەک "پرەکا لێکتێگەهشتنێ یا مێژوویی" د ناڤبەرا مێژووا پڕ کارەسات و نوکەیا تژى گۆڕانکاری دا بمینیت. نڤێسەر و شاعیرێ کورد، دەما چیا و دەشت لێ هاتینە دورپێچکرن، دەما چاپەمەنی لێ قەدەغە بووی، "کنایە" کرە نیشتمانێ خۆ یێ دووێ و ناڤەندا پاراستنا کەرامەتێ. ئەڤی زمانێ بەرهەمدار سەلماند، کۆ پەیڤ دشێت ببیتە پێژانەک کو ژ ئاسنی قاییمتر، و پەیڤ دشێت ببیتە مێژوویەک کو چ سوپایێن جیهانێ نەشێن بەرزە بکەن. کنایە، زمانێ هشیارییا ڤەشارتی یا مللەتەکێ زیندی یە.
د دەرئەنجام دا، کنایە نە دۆخەکێ دەمکورت یێ ئەدەبی بوو، و نە ژی تنێ ڕەڤینەک بوو ژ واقعی، بەلکو هشیارییا ستراتیژی یا نەتەوەیەکێ زیندی بوو، کو نەهێلا مێژووا وی بهێتە کرێتکرن و پێنووسێ وی بهێتە شکاندن. تا کو زمانێ کوردی یێ خودان کنایە بیت، دێ وەک بایی د کونا دەرزییا توندوتیژترین چەرخان ڕا دەرباز بیت و بەرەڤ ئاسۆ و پاشەڕۆژەکا گەش چیت. کنایە، دێ ب زێرەڤانێ هەڕدەم یێ وژدان و ناسنامەیا مە مینیت.

ژێدەر؛
دیوانا مەلایێ جزیری، لێکۆلین، شەرح و پێداچوونا: مامۆستا هەژار موکریانی، چاپخانەیا کۆڕی زانیاریی کورد.
مەم و زین، ئەحمەدێ خانی، لێکۆلین، ساخکرن و وەرگێڕانا: هەژار موکریانی، چاپێن جۆراوجۆر.
ڕەوانبێژی (کنایە، مێتافۆر و وێنەیێ شعری)، د. عەزیز گەردی، لێکۆڵینەکا زانستی ل سەر بیردۆزیێن دەربڕینێ.
مێژوویا ئەدەبیاتا کوردی، عەلائەدین سەجادی، بەغدا، ژێدەرێ مێژوویی بۆ گەشەکرنا تێکستێن کلاسیک.
ستایل و زمان د شیعرا نوویا کوردیدا (لێکۆلینێن ڕەخنەیی ل سەر بەرهەمێن شێرکۆ بێکەس و موئەیەد تەیب)، کۆمەکا گۆتارێن ڕەخنەیی یێن ئەکادیمی.