وەرگێران، پرەک د ناڤبەرا زمان و کەلتووران ''ب هەلکەفتا رۆژا جیهانیا وەرگێرانێ''

پێشەکی

وەرگێران ژ کەڤنترین و گرنگترین کارێن مرۆڤایەتییە. ل دەمێ مرۆڤ ب ڕێکا زمانێن جودا ژێک دوور کەفتین، پێدڤی ب وەرگێڕانێ چێبوویە؛ چونکی جوداهییا زمانان هەردەم بوویە ئاستەنگەک ل هەمبەر پەیوەندی، ڤەگۆهاستنا زانیاری و ئاڵوگۆڕکرنا کەلتووری.

مرۆڤ وەرگێڕانێ تەنێ پەیڤێ ژ زمانەکی بۆ زمانەکێ دی ناگۆریت؛ بەڵکو هزر، زانست، هەست، ئەزموون، فەلسەفە و بەشەک ژ کەلتوورا مللەتەکی دگەهینیتە مللەتەکێ دی. ژ بەر ڤێ ئێکێ، وەرگێڕان دکاریت وەک پردەک ل نێڤبەرا زمان و کەلتووران بهێتە دانان.

د مێژویا مرۆڤایەتیێ دا، زۆر گۆڕانێن مەزن ب ڕێکا وەرگێڕانێ ڕووداینە. زانست و فەلسەفە ژ زمانەکی بۆ زمانەکێ دی هاتینە ڤەگۆهاستن، ئەدەبیاتا گەلەکی بوویە بەشەک ژ ئەدەبیاتا جیهانی و کەلتووران ب ڕێکا دەقێن وەرگێرای هاتینە ناسین.

لەوڕا، خوێندنا وەرگێڕانێ تەنێ خوێندنا کارەکێ زمانەوانی نییە؛ بەڵکو خوێندنا پەیوەندییا نێڤبەرا مرۆڤ، زمان، ئەدەب، کەلتوور و مێژوویە.

بەشێ ئێکێ: وەرگێڕان چییە؟

وەرگێڕان پرۆسەیەکا زمان، هزری و کەلتوورییە، کو تێدا دەقەک ژ زمانەکێ سەرەکە دهێتە ڤەگۆهاستن بۆ زمانێ مەبەست. مەبەستا سەرەکی یا وەرگێڕانێ ئەوە کو واتە و مەبەستا دەقێ سەرەکی ب شێوازەکێ دروست و سروشتی بگەهینیتە خوێنەرێ زمانێ مەبەست.

لێ وەرگێڕان تەنێ گۆڕینا پەیڤان نییە. ئەگەر وەرگێڕ تەنێ پەیڤا ژ زمانەکێ دی وەرگێریت، ئەنجاما وی دکاریت دەقەکێ نەسروشتی و تەنانەت بێ‌ واتا دروست بکەت.

وەرگێڕ پێدڤییە ل دەقێ زمانێ سەرەکە بگەهیت، مەبەستا نووسەری بزانیت و پاشی هەمان مەبەست ب زمانێ مەبەست ب دەربڕینەکا گونجاو بگەهینیت.

ژ بەر ڤێ چەندێ، ئەم د شێین بێژین: وەرگێڕان ڤەگۆهاستنا پەیڤان نینە؛ ڤەگۆهاستنا واتا، هەست و مەبەستە.

بەشێ دووێ: پرۆسەیا وەرگێڕانێ

پرۆسەیا وەرگێڕانێ چەند پێنگاڤێن گرنگ هەنە. وەرگێڕێ باش بەری کو دەست ب کارێ وەرگێڕانێ بکەت، پێدڤییە دەقێ زمانێ سەرەکە ب باشی بخوینیت و تێبگەهیت.

1- خوێندن و تێگەهشتن ژ دەقێ: پێنگاڤا ئێکێ، خوێندنا دەقێ زمانێ سەرەکەیە. وەرگێڕ پێدڤییە بەس پەیڤا نە خوینیت؛ بەڵکو بزاڤێ بکەت مەبەست، هەست و پەیوەندییا نێڤبەرا بەشێن دەقێ دا بزانیت.

2- دیاریکرنا واتایێ: هەندەک پەیڤ و دەربڕین دکارن چەند واتە هەبن. ل ڤێرەدا کۆنتێکست زۆرا گرنگە. واتا یا دروست یا پەیڤەکێ دکاریت تەنێ ژ ڕێکا دەقێ و جهێ وێ بهێتە دیاریکرن.

3- هەلبژارتنا دەربڕینا گونجاو: پشتی ل دەقێ گەهشت، وەرگێڕ پێدڤییە بزانیت چ پەیڤ و دەربڕین ل زمانێ مەبەست باشتر د هێنە گۆنجاندن.

4- دروستکرنا دەقەکێ سروشتی: دەقێ هاتیە وەرگێران پێدڤییە وەک دەقەکا سروشتی ل زمانێ مەبەست دا بێتە خواند. خوێنەر نابیت هەست بکەت کو ئەڤ دەقە ژ زمانەکێ دی هاتیە ڤەگواستنەوە.

5- پێداچوون: ل دوماهیێ، وەرگێڕ پێدڤییە دەقێ هاتیە وەرگێران ل گەل دەقێ زمانێ سەرەکە بەراورد بکەت، دا کو شاشیێن زمان، واتە یان دەربڕینێ نە مابن.

بەشێ سێیێ: جۆرێن وەرگێڕانێ

وەرگێڕان ل دویڤ جۆر و مەبەستا دەقی د شێت جۆراوجۆر بیت. ژ گرنگترین جۆران:

*وەرگێڕانا ئەدەبی: ئەڤ جۆرە وەرگێڕانە دەقێن ئەدەبی وەک ڕۆمان، چیرۆک، شعر، شانو و هتد دگریت. ل ڤێرەدا وەرگێڕ پێدڤییە تەنێ واتا نە ڤەگۆهێزیت بەڵکو شێواز، ریتم، هەست، وێنەسازی و دەنگێ نووسەری ژی تا ڕادەیەکا زۆر بپارێزیت.

*وەرگێڕانا زانستی: ل دەقێن زانستی دا وردی و ڕوونی زۆر گرنگن. ل ڤێرەدا شاشیا پەیڤەکا تایبەت دکاریت هەمی واتایا دەقێ بگۆڕیت.

*وەرگێڕانا فەرمی و یاسایی: نامە، بەڵگەنامە، پەیماننامە و دەقێن فەرمی پێدڤی ب وردی و پابەندبوون ب زمانێ یاسایی هەنە.

*وەرگێڕانا ڕۆژنامەڤانی: ل ڤێرەدا زێدەیی ل سەر ڕوونی، کورت و دروستی زانیاریێ گرنگە.

بەشێ چوارێ: مێژویا وەرگێڕان

مێژویا وەرگێڕانێ دگەل مێژویا پەیوەندییا نێڤبەرا گەل و شارستانییەتان پەیوەندییەکا بەهێز هەیە.

ل سەردەمێن کەڤندا دەمێ بازرگانی، جەنگ، کۆچ و پەیوەندییا سیاسی نێڤبەرا گەلێن جودا زێدە بوون، پێدڤی ب کەسانێن زمان‌ زان ژی زێدەتر بوو. د سەردەمێ یونان و ڕۆما دا، وەرگێڕانێ رۆلەکێ گرنگ ل ڤەگۆهاستنا دەقێن فەلسەفی و ئەدەبی هەبوو. پاشی د سەردەمێ ئیسلامی دا، وەرگێڕان ب تایبەتی ل ناڤ شارستانییا ئیسلامی گەشەیەکا مەزن کر.

بەشێ پێنچێ: بزاڤا وەرگێڕانێ ل سەردەمێ ئیسلامی دا

ل سەدەیێن ناڤین دا، بەغدا بوو ئێک ژ گرنگترین ناڤەندێن زانست و وەرگێڕانێ. دەقێن یونانی، فارسی و زمانێن دی هاتنە وەرگێڕان بۆ عەرەبی. ئەڤ کارە بوو پاڵنەرێ گەهشتنا زانستێن فەلسەفە، پزیشکی، ریازی و ئەسترۆنۆمی بۆ ژمارەیەکا مەزن ژ خوێنەر و زانایان. وەرگێڕان ل ڤێرەدا تەنێ گواستنەوەیا دەقێ نەبوو؛ بەڵکو بوو هۆیەک ژ هۆکارێن گەشەکرنا شارستانییا زانستی.

بەشێ شەشێ: وەرگێڕان و ڤەگۆهاستنا زانست و فەلسەفا

زانیاری د ناڤ مرۆڤایەتیێ دا زۆرجار ب ڕێکا وەرگێڕانێ ژ زمانەکی بۆ زمانەکێ دی هاتیە ڤەگۆهاستن.

فەلسەفە، پزیشکی، ریازی، ئەسترۆنۆمی و زانستێن دی ب ڕێکا وەرگێڕانێ گەهشتینە کۆمەڵگەیێن دی.

ژ ڤێ ڕوویێ، وەرگێڕ دکاریت وەک ناڤبەرەکێ زانستی بهێتە دانان.

بەشێ حەفتێ: وەرگێڕان د ئەدەبیاتا کوردی دا

وەرگێڕان د ئەدەبیاتا کوردی دا رۆلەکێ گرنگ د ناساندنا ئەدەبیاتا جیهانی و پەرەپێدانا چاند و ئەدەبیاتا کوردی هەیە. ب ڕێکا وەرگێڕانێ، خوێنەرێ کورد دگەل ڕۆمان، شعر، شانونامە و بیرۆکەیێن نوی یێن ئەدەبیاتا جیهانی هاتیە ئاشنا کرن. هەروەسا ژی، وەرگێڕانا دەقێن کوردی بۆ زمانێن دی دکاریت ئەدەبیاتا کوردی بگەهینیتە خوێنەرێن گەلێن دی. ب ڤی شێوەیی، وەرگێڕان دکاریت هەردوو ئاراستە هەبن: ئەدەبیاتا جیهانی بۆ کوردی، و ئەدەبیاتا کوردی بۆ جیهان.

بەشێ هەشتێ: تیۆری و بنەمایێن وەرگێڕانێ

ل مێژویا تیۆرییا وەرگێڕانێ دا زۆر پێزانین و ڕوانگە هاتینە پێش. هەندەک ڕوانگە گرنگیێ ددەنە وفاداری ب دەقێ زمانێ سەرەکە، و هەندەکێن دی گرنگیێ ددەنە کاریگەرییا دەقێ ل سەر خوێنەرێ زمانێ مەبەست. ئەڤ جیاوازییە نیشان ددەت کو وەرگێڕ هەردەم ل نێڤبەرا دوو ئاراستە دا کار دکەت:

1- پاراستنا دەقێ زمانێ سەرەکی. 2- دروستکرنا دەقەکا سروشتی ل زمانێ مەبەست.

وەرگێڕێ باش پێدڤییە هاوسەنگییەکێ ل نێڤبەرا ڤان هەر دوو ئاراستەیان دروست بکەت.

بەشێ نەهێ: وەرگێڕانا شعر و ڕۆمان

وەرگێڕانا شعر ئێک ژ ئاڵۆزترین جۆرێن وەرگێڕانێیە؛ چونکی شعر تەنێ ژ واتا پێک ناهێت. دەنگ، ریتم، وێنە، ئاماژە، هەست و هەندەک جارا ژی موزیکا پەیڤا ژی بەشەک ژ ناسنامەیا شعرێنە.

ل وەرگێڕانا ڕۆمانێ دا، ژ بلی زمانی، کەسایەتی، دیالۆگ، جهـ، کەلتوور و جیهانا ڕۆمانێ ژی پێدڤی ب وەرگێرانەکا هشیار هەیە. بۆ نموونە، ئەگەر د ڕۆمانەکێدا دەربڕینەکا کەلتووری هەبیت کو تەنێ ل کۆمەڵگەیا نڤیسەری ب ئاسانی دهێتە تێگەهشتن، وەرگێڕ پێدڤییە بزانیت چەوا هەر وێ کاریگەری ل سەر خوێنەرێ زمانێ مەبەست دروست بکەت.

بەشێ دەهێ: کێشە و ئاڵنگاریێن وەرگێڕانێ

وەرگێڕ ل دەمێ وەرگێرانا دا د بیت تۆشی ڤان کێشە و ئاڵنگاریا ببیت: جۆراوجۆر روبەروو دبیت.
گرنگترین ژ وان:

* جوداهیا پێکهاتەیا زمانان.* نەبوونا هاوتایا تەواو بۆ هەندەک پەیڤا.* دەربڕینێن ئیدیۆماتیک. ''دەستەواژە''* جوداهیا کەلتووری. * جوداهیا کۆنتێکستێ. * شعر و وێنەسازی. * شوێن و ناڤێن تایبەت. * دەنگ و شێوازێ نڤیسەری.

هەندەک جارا وەرگێڕ پێدڤییە د نێڤبەرا پەیڤ بۆ پەیڤێ و واتا ب واتایێ هەڵبژارتنێ بکەت. ل ڤێرەدا تێگەهشتنا وی ژ دەقێ و ئەزموونا وی زۆرا گرنگە.

بەشێ یانزدە: وەرگێڕ کێیە؟

وەرگێڕ تەنێ کەسەکێ زمانزان نینە. نە بەس پێدڤییە ئەو هەردوو زمانان ب باشی بزانیت، بەڵکو پێدڤییە د کەلتوور، ئەدەب و شێوازێ بیر و هزرێن هەردوو کۆمەڵگەها دا یێ زانا و مەلەڤان بیت. ب تایبەتی د وەرگێڕانا ئەدەبی دا، وەرگێڕ پێدڤییە ب کێماسی نڤیسەر ژی بیت؛ چونکی پێدڤییە دەقەکا نوێ دروست بکەت، لێ دەقەکا نوی کو ل گەل هەست و رحا دەقێ زمانێ سەرەکە بێتە گۆنجاندن.

بەشێ دوازدە: کاریگەرییا وەرگێڕانێ ل سەر زمانی

وەرگێڕان دکاریت کاریگەرییەکا مەزن ل سەر زمانێ مەبەست هەبیت. پەیڤ، دەربڕین و شێوازێن نوی دکارن ژ زمانێ سەرەکە بێنە د ناڤ زمانێ مەبەست. ئەڤ پرۆسە دکاریت زمانێ مەبەست دەولەمەنتر بکەت. لێ د هەمان دەمدا، پێدڤییە وەرگێڕ هشیار بیت، داکو دەقێ هاتیە وەرگێران نەبیتە دەقەکێ زۆر بیانی و نەسروشتی.

بەشێ سێزدە: کاریگەرییا وەرگێڕانێ ل سەر ئەدەب و چاندێ

وەرگێڕانێ دکاریت ئەدەبیاتەکا نیشتیمانی بگەهینیتە ئەدەبیاتا جیهانی. خوێنەر د ڕێکا وەرگێڕانێ دا لگەل نڤیسەر و شاعیرێن زمانێن دی ئاشنا دبیت. هەروەسا نووسەرێن ناڤخۆیی دکارن ژ شێواز و ئەزموونێن ئەدەبیاتیێن دی فێر ببن. ژ ڤێ ڕوویێ، وەرگێڕان تەنێ ڤەگۆهاستنا ئەدەبی نییە؛ بەشدارێ دروستکرنا گفتوگۆیەکا ئەدەبی د نێڤبەرا گەل و زماناندایە.

بەشێ چواردە: کاریگەرییا وەرگێڕانێ ل سەر کەلتوور و کەلەپۆری

هەر دەقەک ژ کەلتوورەکی هاتیە. دەمێ دەقەک دهێتە وەرگێڕان، بەشەک ژ وی کەلتووری دچیتە ناڤ زمانێ مەبەست. ب ڕێکا ڕۆمان، شعر و چیرۆکێن وەرگێڕای، خوێنەر دکاریت دگەل ژیانا ڕۆژانە، باوەری، نەریت، خواردن، جلوبەرگ، پەیوەندیێن مرۆڤان و شێوازێ بیروبۆچوونا مللەتەکێ دی ئاشنا ببیت. ب ڤی شێوەیی، وەرگێڕان دکاریت ببیتە هۆیەک بۆ نزیکبوونا کەلتووران.

بەشێ پازدە: وەرگێڕان و پەیوەندییا کەلتووری

د جیهانا ئەڤڕۆدا، گەل و کۆمەڵگەهـ زێدەتر ژ جاران دپەیوەندییان دانە. وەرگێڕان دڤان پەیوەندیان دا رۆلەکێ سەرەکی د بینیت. وەرگێڕ دکاریت وان تشتا بگەهینیت کو زمان بەربستە ل هەمبەری وان. ژ بەر ڤێ یەکێ، وەرگێڕان دکاریت بۆ ئاڵوگۆڕا کەلتووری، ناساندنا ئەدەبێن جودا و نزیکبوونا مرۆڤان رۆلەکێ گرنگ هەبیتن.

بەشێ شانزە: وەرگێڕان ل سەردەمێ دیجیتاڵ و هۆشێ دەستکرد

د سەردەمێ دیجیتاڵ دا، ئامرازێن نوی کارێ وەرگێڕانێ زۆر ئاسانتر کرینە. بەرنامە و سیستەمێن وەرگێڕانا ئۆتۆماتیکی دکارن دەقەکا مەزن ددەمەکێ کندا ڤەگۆهێزن. هۆشێ دەستکرد ژی بوارەکێ نوێیە د ڤی بواریدا. ئەڤ ئامرازە دکارن بۆ وەرگێڕان، پێداچوونێ و ڕاستکرنا دەقێن زمانەوانی بهێنە بکارئینان.

لێ، تایبەتمەندیێن وەرگێڕانا ئەدەبی دا، هەست، کەلتوور، ئاماژە و دەنگێ تایبەتێ نڤیسەری هێشتا پێدڤی ب تێگەهشتنا مرۆڤی هەیە. بۆیە ئامرازێن دیجیتاڵ دکارن یارمەتیدەر بن، لێ هەتا نۆکە بە تەمانی نەبووینە جێگر بۆ مرۆڤی.

بەشێ حەڤدە: وەرگێڕان و داهێنان

پرسیارەکا گرنگ ئەوە کو: ئایا وەرگێڕ داهێنەرە؟

دکارین بێژین وەرگێڕ د هەمان دەمدا پابەندێ دەقێ زمانێ سەرەکە و داهێنەرێ دەقێ مەبەستە.

ئەو پێدڤییە دەقێ سەرەکە بپارێزیت، لێ ژ بۆ هندی کو دەقێ د زمانێ مەبەستدا ژی بژیت، پێدڤییە ل هندەک جهاندا هەڵبژاردن و داهێنانێ بکەت. ژ ڤی ئالیڤە، وەرگێڕان دکاریت وەک داهێنانەکا دووەم بهێتە دیتن؛ داهێنانەکا کو سەروکانیا وێ دەقەکا پێشتر هەبوویە.