ڕۆڵێ سیستمێ بانکی دگەشەپێدانا ئابووریدا

بانک ئەو دەزگەهێ داراییە یێ ڕادبیت ب پێشکێشکرنا کۆمەکا خزمەتگوزاریێن دارایی ب شێوەیەکێ بەرفرهـ و جۆراوجۆر، و ڕۆڵەکێ بەرچاڤ و کاریگەر د خۆرتکرن و ڕێکخستنا بزاڤا وەبەرهێنانا داراییدا هەیە، و کاریگەریەکا ئەکتیڤ ل سەر گەشەسەندنا ئابووریا دەولەتێدا هەیە. چونکی د هەمان دەمدا بانک ب ڕۆڵێ ڕێکخستن و کاراکرنا یەکەیێن دارایی د جیهانا ئابووریدا ڕادبیت، ئەڤە ژی ب ڕێکا دروستکرنا هەماهەنگی و نێزیکبوونێ، و د هەمان دەمدا پرەک ب ڕێکا یەکەیێن دارایی د ناڤبەرا جڤاکان دا د جیهانا ئابووریدا. کاریگەریەکا ڕاستەوخۆ ل سەر گەشەسەندنا ئابووریا دەولەتێدا هەیە، و د هەمان دەمدا ڕادبیت ب ڕۆڵێ هەماهەنگی و نێزیکبوونێ د ناڤبەرا دەولەتێ و هاووڵاتیان دا ب ڕێکا ڕەوشەنبیرکرنا مللەتی و پەیداکرنا باوەریێ ژ بۆ ئەنجامدانا سەرەدەریەکا ساخلەم و سەرکەفتی.

​پشتی بانکا (مۆنتی دی باتشی دی سینا – MPS) ل سالا 1972 ل وەلاتێ ئیتالیا هاتیە دامەزراندن کو دبیتە ئێکەمین بانک هاتیە دامەزراندن ب مەبەستا دروستکرنا باوەریێ و ڕاکێشانا هاووڵاتیان بۆ لایێ خۆ ب شێوە و ب ڕێکێن جودا جودا و پێشکێشکرنا خزمەتێن دارایی، لێ یا سەرکەفتی نەبوو د کێشانا سەرنجا هاووڵاتیێن خۆدا یان مللەتێ خۆدا؛ بەروڤاژی هەمی وان پێشبینیێن بسپۆرێن ئابووری، بو جهێ ناکۆکی و دوبەرەکیێ د ناڤبەرا چینێن جیاوازدا ب ئەگەرێ شێواز و بنەمایێن سەرەدەریکرنێ و کارکرنێ.

​دگەل بەزاندنا تێگەهشتن و ڕەوشەنبیریا دارایی د جیهانا ئابووریدا ل جیهانێ ب گشتی، و ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست و د جڤاکێن ئیسلامیدا ب تایبەتی، بو سەدەما وێ یەکێ هزر و کار ل سەر دامەزراندنا بنکەکا نوو بێتەکرن ل جهێ بانکا تەقلیدی، دگەل سروشتێ هزرا کارکرنێ و تێگەهشتنا مللەتێ خۆ و دگەل جڤاکێ مللەتێ خۆ بگونجینن. ژ بەر کو پتریا وەلاتێن ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست جڤاکەکێ ئیسلامینە، ژ بەر ڤێ یەکێ پشت بەستن ل سەر هێندەک بنەمایان هاتەکرن، کو دگەل شەریعەتێ ئیسلامی بگونجن. ئەڤە بوو ل سالا 1975 ئێکەمین بانکا ئیسلامی دهێتە دامەزراندن ب کارکرن ب شەریعەتێ ئیسلامی.

​جیاوازیا بانکێن ئیسلامی دگەل بانکێن دی کو دهێنە نیاسین ب بانکێن (تەقلیدی): ئەگەر لێنێرینەکێ یان ڕاوەستیانەکێ ل سەر تێگەهێ بانکێن ئیسلامی بکەین، تا ڕادەیەکی دێ مفایی و گرنگیا هەبوونا بانکێن ئیسلامی بۆ مللەتی ب شێوەیەکێ تایبەتی و دەولەتێ ب شێوەیەکێ گشتی دیار بێت. بانکێن ئیسلامی گرنگیێ ب زێدەبوونا داهاتێ ئابووریێ تاکێ جڤاکی یان مللەتی ددەن، و د هەمان دەمدا گرنگیێ ب گەشەسەندنا ئابووریا دەولەتێ ددەن. ژ بەر ڤێ یەکێ ڕادبیت ب وەرگرتنا کۆژمەکێ پارەیێ تاکێن جڤاکی و کارکرن ب وی کۆژمێ پارەی ب کارکرنەکا دروست (فعلی) کو داهاتێ مللەتی یان تاکێ جڤاکی پێ بێتە زێدەکرن د چوارچۆڤێ بنەمایێن دروستێن شەریعەتێ ئیسلامیدا. ب ڤێ ڕەنگێ خزمەتا مللەتی ژی دهێتەکرن و گەشەسەندنا ئابووریا وەلاتیدا چێدبیت، دیسان ب بەرچاڤوەرگرتنا دەستەلاتێن شەرعی د معاملەیێن وەبەرهێنانێدا.

​دیسان وێ چەندێ بانکێن ئیسلامی جودا دکەت ژ بانکێن تەقلیدی، سەرهەلدانا جۆرە سەرەدەریەکا (معاملەیەکا) بانکی یا تازەیە؛ کارپێکرن ل سەر هندەک بنەمایێن نوو و جیاواز د ناڤبەرا مللەتی و بانکێن ئیسلامیدا. بۆ نموونە بانکێن (تەقلیدی) کار ل سەر بنەمایێ بناغەیێ مەدیونیەتێ (دەیندەر / دەینکەر) دکەن؛ دانانا پارەی بێ پشکداریکرن د کاریدا (المشاركة)، بەلێ پا بانکێن ئیسلامی هاتن هندەک بنەمایێن نوو ئینان، ئەڤ ژی پشت بەستن ب شێوازێ پشکداریکرنێ د زێدەکرن و کێمکرنا داهاتێ هاووڵاتیاندا یان د فایده و خسارەتیا مللەتیدا. ئەڤێ چەندێ ژی کاریگەری یا خۆ هەبوو ل سەر دروستکرن و پەیداکرنا باوەریێ ل دەف هاووڵاتیان، و د هەمان دەمدا د ڕەوشەنبیرکرن و کارکرن ب داهاتێ خۆ ل سەر شێواز و سەرەدەریەکا دارایی ب سیستمەکێ بانکی یێ ساخلەم.

​هەروەسا شیا باوەریەکێ و هێزەکێ ل دەف مللەتی دروست بکەت د چاوانیا کاراکرن و زێدەکرنا داهاتێ خۆ ب ڕێکا وەبەرهێنانا دارایی. سەرباری وێ یەکێ کو وەکو پێدڤی گرنگی و کار و سەرەدەری دگەل بانکێ نەهاتیەکرن د وەلاتێ مەدا، لێ د هەمان دەمدا نەبوونا بانکێن ئیسلامی تا ڕادەیەکێ کاریگەری یا خۆ یا هەی. ژ بیر نەکەین ئەم ژی بەشەکین ژ ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست، کۆمەڵگەها مە ژی کۆمەڵگەهەکا ئیسلامی یە و گرنگیێ ب ئەحکامێن شەرعی ددەن. نەشەفافیەت د بنەما و شێوازێ کارکرنێ و د بازارکرنێدا تا ڕادەیەکی کارتێکرنەکا نیگەتیڤ یا هەی ل سەر جڤاکێ مە ژ لایێ هزرکرنێڤە. د ڤێ یەکێدا، پەیداکرنا ڕەوشەنبیرکرنا بانکی و ب سەدەما نەبوونا باوەریا مللەتی ب سیستم و بنەما و شێوازێ بانکێن تەقلیدی بووینە ئەگەر جۆرە بێباوەریەک ل دەف مللەتێ مە دروست بیت، کارنەکرن و سەرەدەری نەکرن دگەل بانکێن تەقلیدی وەکو خۆپاراستنەکێ دزانن ژ هەر معاملەیەکا نەدروست. چونکی بێ بەرچاڤ وەرگرتنا هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا ئارمانجێن بازرگانیێن وەبەرهێنانێ و ئارمانجێن ئابووریێن بانکێ، و دیسان بێ بەرچاڤ وەرگرتنا پاراستنا ساخلەمی و پاکیا پارەی ژ هەر بازارەکێ گومان ل سەر هەبێت کار دکەن. بەروڤاژی وان، وەکی مە ئاماژە پێکری، بەرچاڤ وەرگرتنا ڤان خالان ژ لایێ بانکێن ئیسلامیڤە ژ گرنگترینانە.