.شعر د ناڤ چاند و ئەدەبیاتا کوردی دا

شعر د ناڤ چاند و ئەدەبیاتا کوردی دا، تەنێ جۆرەک ژ هونەری نییە؛ بەڵکوو خوەدیکەکا روحا کۆمەڵگەهێ و ئامرازەکە ژ بۆ پاراستنا بیر، مێژوو، خەم، ئەڤین و هیڤیێن مرۆڤێ کوردە. شعر، ب درێژاهیا مێژوویێ، بوویە دەنگێ وان کەسێن کو نە دەستەڵات هەبووی و نە دەرفەتا نڤیسینێ؛ لێ وەلێ د کۆمەلگەهێ دا هەست و بیرێن خۆ ب ڕێکا کلام، ستران و دەنگبێژیێ گەهاندنە.

بەری ئەدەبا نڤیسکی، کلام، ستران و دەنگبێژیێ رۆلەکێ گرنگ د پاراستنا بیر و ناسنامەیا کۆمەڵگەهێ دا گێڕانە. ئەڤ دەق و سترانە تەنێ بۆ خۆشی و گوهداریکرنێ نەبوون؛ بەڵکوو مێژوو، چیرۆک، خەم، شادمانی و هیڤی ژ نڤشی بۆ نڤشی هاتینە ڤەگۆهاستن و پاراستن. ب ڤێ رێکێ، شعر بوویە بەشەک ژ بیرەوەرییا گەل و ناسنامەیا وی.

پاشی، لگەل پێشکەفتنا ئەدەبا نڤیسکی، شعرا کلاسیک گەشە کرییە و ب وەزن، قافیا و بێیت، بنەمایێن خۆ دامەزراند. فورمێن وەک غەزەل، قەسیدە و مەسنەوی د ئەدەبیاتا کوردی دا جێهەکێ تایبەت گرتن و شاعران ب ڕێکا وان ئەڤین، تەسەوف، حکمت، وڵاتپەروەری و ژمارەک ژ بابەتێن مرۆڤایەتی دەربڕینە.

د شعرا کلاسیکا کوردی دا، غەزەل، قەسیدە و مەسنەوی جهەکێ گرنگ هەبوویە. نالی ب غەزەل و قەسیدەێن خوە، و ئەحمەدی خانی ب مەسنەویا «مەم و زین»، نموونەیێن بەرچاڤێن ڤان فورمانە د ئەدەبیاتا کوردی دا پێشکێش کرینە. هەروەسا فەقێی تەیران ژ کەسێن یەکەمینە کو فورما مەسنەوی بۆ گێڕانا چیرۆکا شێخ سەنعان د شعرا کوردی دا بکارئینایە.

لێ چاند و ئەدەب، وەک هەمی لایەن و سەکتەرێن ژیانێ، هەردەم د گۆڕانێ دا یە. د سەدەیا بیستێ دا، لگەل گۆڕینێن کۆمەڵایەتی، سیاسی و نەتەوەیی، شێوازێن نوی یێن دەربڕینا شعری ژ دایک بوون. شاعرا هێدی هێدی ژ قافیا و وەزنا سەخت دوور کەفتن و بەرەڤ شعرا ئازاد و شێوازێن نوی ڤە چوون.

هەر هەلبەستەکا ئازاد د بیت هەڵبەستا نوی بیت، لێ هەلبەستەکا نوی نەمەرجە شعرا ئازاد بیت .

دیوانا «شەڤستان» زۆربەی هەڵبەستێن خوە یان ژی ئەم د شێین بێژین ب گشتی لسەر شێوازێ شعرا ئازاد نڤیسینە. هێلێن کورت، دووبارکرن، پرسیار، هەوار و خاڵێن سێ‌نقتەیی، ریتمەکا هەستی و ناڤخۆیی ددەن. ل ناڤەرۆکێ دا، ئەڤین، خەم و جوداییێ، وەڵات، ئازادی، هەژاری و هیڤی پێکڤە د هێن و ب ڤێ چەندێ، دەنگێ کەسی دگەل دەنگێ کۆمەڵگەهێ تێکەڵ دبیت.

بەری ئەز بچمە سەر هەلسەنگاندنا ناڤەرۆکا دیوانێ پێویستە هندەک لسەر ناڤێ دیوانێ راوەستم ، شەڤستان ژ دوو پەیڤان پێک هاتیە مینا کوردستان : شەڤ +ستان، کورد + ستان جهێ شەڤێ و جهێ کوردا یانێ ئەو جوگرافیا کورد لێ د ژین ل دویڤ ڤێ بۆچوونێ شەڤ ستان لوژیک بۆ نینە و شەڤێ چ جهێن جوگرافی بۆ نینن و دا ب ڕامانتر بیت ئەگر تاریستان با مینا شکەفتەکا تاری، کۆنەکا تاری، خانیەکێ تاری ....با

ئەڤ هەلسەنگاندنە بۆ چەند هەڵبەستانە ژ بابەتێن جودا جودا:

فورما شعری: دیوانا شەڤستان زۆرتر ژ فۆرمێ شعرا ئازاد پێکهاتییە؛ ب قافیە و وەزنا کلاسیک بەردەوام نینە. لێ ریتم ژ دووبارکرن، هەڤشێوەییا ڕستەیان، پرسیار، هەوار، خاڵێن سێ‌نقتەیی و کورتیا هێلان دێت. ناڤێن شین و بۆشاییێن ناڤ بەرپەراندا ژی بەشدارن ل ئاهەنگا ڤەهاندنا شعران دا.

ناڤەرۆکا گشتی: سێ هێلێن سەرەکی د دیوانێ دا زەلالن: عشق و دڵتەنگی، وەڵات و ناسنامە، و ڕەخنە ل سەر بێ‌داد و هەژاری. «هیڤی» دگەل «تاری» و «عشق» دگەل «برینداری» هەردەم بەرامبەر یەک د هێن؛ ئەڤ دژبەراییە یەکگرتنا دیوانێ دروست دکەت.

خالا بەهێزترین یا دیوانێ ڕاستگۆیی و ڕوونییا دەنگێ شاعری یە. بۆ چاپەکا داهاتوو، هەندەک دووبارکرنا پەیڤیێن گشتی وەک وەڵات، ئازادی، درد و عشق دکاریت ب وێنەیێن تازەتر و دیارتر بگەنینە دەنگەکێ هێژا تر و بەرزتر.

١. هەڵبەستەک ل دۆر ئەڤینێ ـ «ھەستکرن»

ئەڤ شیعرە ل بەرپەرێ ٨٤–٨٥دایە و د بێژیت:

«ئەڤە تۆ ھەی و ئەز ژی ھەی
ئەز حەز ژتە دکەم
نزانم تۆ ھەست پێ دکەی
ئاگرێ عەشقا تە یێ بمنەڤە...»

خواندنەکاڕەخنەیی:

د ڤێ هەلبەستا هەستکرن دا ئەڤین وەک هەستەکا رۆمانسی نەمایە، هەڵبەستڤانێ ئەڤین مینا ئاگر ب کار د ئینیت و ئاگری بەرددەتێ و د شەوتینیت و د هەمان دەم دا ژی ژیانێ ددەت./ پرسیار ''کەنگی دێ ژ من ڤەکەی'' هەستەکا چاڤەڕێکرنێ یە ئارامیی درۆست دکەت و د وارێ فۆرمێ شعرێ ژی دا رستە د کۆرتن مینا گۆتوبێژەکا ناڤخویی دهێتە دیتن، ژ بەر ڤێ چەندێ ژی ل هندەک جهاندا نێزیکی شعرا پەخشانێ د بیت.

٢. هەڵبەستەک ل دۆر وەلاتپارێزیێ ـ «پەرستگەھ»

ئەڤ شیعرەبەرپەرێ ١٢٨–١٢٩دایە. ل بەشێک گرنگدا شاعیر د بێژیت:

«خۆشتڤییا من کوردستان،
ژ برینێن تە گەلەک دئێشم
من دڤێت ببمە ھەلم و باران
دارێژمە زەڤیا عەشقاتە
ھیڤی و گولا لێ بچینم»

خواندنەکا ڕەخنەیی:

د ڤێ هەلبەستێ دا ئەڤین وەلاتپارێزی یا تێکەل بووی، کوردستان ژ بۆ هەلبەستڤانی بەس ناڤێ عەردەکی نینە، بەلکی پرستگەهـ ئەو جهێ پیرۆزە و کوردستان ژی بۆ سەیدایێ زوهێر جهەکێ هەری پیرۆزە د ناڤ هەستێن وی دا.. پەیڤێن برین، باران، زەڤی، گول و هیڤی وێنەکێ وەڵاتی ئاڤا دکەن، کو هەم برینە و هەم ژی هیڤی..ئەڤە ئێکە ژ تایبەتمەندیێن جوانێن ڤێ دیوانێ یە: شاعر ئەڤینێ بۆ ژنێ و عەشقێ ژ بۆ وەلاتی ل هندەک جها ب زمانەکێ هاو شێوە ب کار تینیت..

٣. هەڵبەستەک ل دۆر جڤاکێ ـ «چاڤێن باژێری»

ئەڤ شیعرە ل بەرپەرێن ١٢٣–١٢٥دایە و ب وێنەیەکێ تۆندێ جڤاکی دەست پێدەکات:

«دچاڤێن جوانێن ڤی باژێریدا
یاسایەکا سەیر و سەمەرا ھەی
دبێژنێ یاسا دارستانێ!
ل سەر ملێن ھەژارا برێڤە دچیت
دگەل دەولەمەندا دچەڕیت»

خواندنەکا ڕەخنەیی:

ب دیتنا من ئەڤ هەلبەستە ئێکە ژ ب هێزترین ڕەخنا جڤاکی د دیوانا شەڤستانێ دا، شاعر ب ''یاسا دارستانێ'' وێنێ جڤاکەکی وێنە دکەت کو یاسا ژ بۆ هەمیا ب ڕەنگەکی ناهێتە ئەنجام دان. و پاشینکێ ب کار ئانینا .ئاژەلان ''رویڤی،گورگ، کەر، شێر، پلنگ'' جڤاکێ مینا دارستانەکا سیاسی کۆمەڵایەتی بۆ مە دیار دکەت. ئەڤ شیوازێ ڕەخنێ، شێوازەکێ زیرەکانەیە، چونکی شاعر راستەوخو ناڤێ کەسەکێ ئان ژی دامەزراوەکێ نائینیت، بەلکی مرۆڤ و دەستەلاتێ د کەسایەتیا ئاژەلاندا دیار دکەت و ب ڕێکا ئەفسانە و ئاماژەیان ڕەخنا خوە دکەت..

٤. هەڵبەستەک ل دۆر ڕەخنێ ـ «برس »بەرپەرێ 13

د هەڵبەستا «برس»دا شاعیر د بێژیت:

«ئەزێ تێرم
یا ژمنڤە ئەڤ خەلکە ھەمی یێ حەمەڕە!
چەپەرێ برسێ
ل کولانێن باژێرێ مە یێ بێ دەرە...»

خواندنەکاڕەخنەیی:

ل ڤێرە ''برس'' بەس برساتیا جەستەیی نینە، د کاریت مینا ئاماژەیەک ژ بۆ برسێتیا جڤاکی بێتە خواندن و پەیڤا ''چەپەر'' ژی وێنێ ئاسەنگ و دەرگەهێ گرتی چیدکەت.
شاعر د دەقەکێ گەلەک کۆرت دا پرسیارەکا مەزن چێدکەت: دەمێ برسیتی ل کۆلانێت باژێرێ مە سەرگەردان و دگەریێتن، دێ کی ڤێ بەرپرسیارەتیێ هەلگریت.

کورتەی ئەنجام

د خواندنا ڤان چەند نموونەیا، من ئەڤ تایبەتمەندی د دیوانا ''شەڤستان'' ێ دا دیتن
ئەڤین → هەست و ئاگر
وەلات → برین و هیڤی
جڤاک → دارستان و یاسا
ڕەخنە → برسێتی و بەربەست.
ب تایبەتی ''چاڤێت باژێری'' و ''برس'' د شێت بنەمایێن باش و موک بن بۆ گۆتارەکا ڕەخنەیی، چونکی شاعری ب ڕێگا وینە ، ئاماژە، کۆرتکرنا ڕستان و زمانەکێ شاعیرانە ڕەخنا جڤاکێ د کەت، نە ب ڕێیا پەیڤێن راستەوخو.

خاڵێن ب هێز

١. جۆراوجۆرییا بابەتان
ئێک ژ خاڵێن ب هێز یێن ڤێ دیوانێ، جۆراوجۆرییا بابەتێن وییە. هەلبەستڤان تەنێ ل دۆر ئەڤینێ ناراوەستیت؛ بەڵکو کوردستان، جڤاک، برسیاتی، مرۆڤ، خەریبی، پێشمەرگە، ژیان و مرۆڤایەتی دئینیتە ناڤ هەلبەستێن خوەدا.
بۆ نموونە، د هەڵبەستا «پەرستگەهـ» دا ئەڤین و کوردستان ب شێوەیەکێ تایبەت ب هەڤرا گرێددەت.

٢. بکارئینانا وێنه و سیمبولان
د هەندەک هەلبەستان دا، هەلبەستڤان وێنەیەکێ سادە دکەتە سیمبولەکێ فراوان. د «چاڤێن باژێری» دا، «یاسا دارستانێ» وێنەیەکێ هێزدارە بۆ جڤاکەکێ کو دەسەلات کاریگەری ل سەر یاسا و دادپەروەری دکەت.

٣. زمانەکێ ڕاستەوخۆ و تێگەهشتی
هەلبەستڤان زۆرجار پەیڤ و رستێن سادە بکار دئینیت و هەستێ خوە بێ ئالۆزیەکا زۆر دگەهینیتە خوێنەری.
ئەڤ شێوازە هەلبەستان ئاسانترە بۆ خوێندن و پەیوەندییەکا ڕاستەوخوە ل گەل خوێنەری دروست دکەت.

٤. تێکەڵکرنا ئەڤین و نیشتمان
د هەڵبەستا «پەرستگەهـ»ێ دا، کوردستان تەنێ وەلات نینە؛ بەڵکو دبیتە جهێ ئەڤینێ، برینێ، هیڤیێ و ژیانێ. تێکەڵکرنا ئەڤینا کەسی و خۆشتڤییا نیشتمانی، ئێک ژ لایەنێن هێزدار یێن هەلبەستێیە.

٥. هەبوونا دەنگەکێ ڕەخنەیی
هەلبەستڤان تەنێ باسێ ئێش و خەمێ ناکەت؛ هەندەک جار خەمێ دکەتە ڕەخنەیەکا جڤاکی.
«باژێرێ بێ ناڤ» نموونەیەکا گرنگە؛ خەلکێ باژێری بێ دەنگ، بێ چاڤ و بێ زمان وێنە دکەت و خوە دکەنە نێچیر بۆ پارچەکا نانی. ئەڤە وێنەیەکا توند و ڕوونە ژ ڕەخنەیێ جڤاکی.

هەندەک ژ لاوازیێن دیوانا «شەڤستان»

د هەر بەرهەمەکا ئەدەبی دا، لەگەل خاڵێن بەهێز، هەندەک لاوازی و کێماسی ژی هەنە. دیوانا «شەڤستان» ژی ل ڤی ڕوویەڤە د شێت ب رەخنەیەکا ئەدەبی بهێتە خوێندن.

١. هەندەک جار سادەیی دبیتە ڕاستەوخۆیی
د هندەک هۆزانێن دیوانێ دا، شاعر هەستێن خوە ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ دەردبڕیت، بێی کو زۆر جار هەست، ب وێنە و هێما و ئاماژەیێن هونەریڤە بهێتە گەهاندن. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەر کو ئێدی خوێنەر بەشدار نەبیت و بۆچوونا خوە هەبیت.
بۆ نموونە، د هۆزانا «من نەڤێت بگریم» دا شاعر دبێژیت:
«من نەڤێت ژ بەر خەمێن چوونا تە بگریم
رۆندک ژ چاڤێن من بێنە خار»
پاشی هەستێ خۆ ب شێوەیەکێ ڕاستەوخۆ ڕوونتر دکەت:
«ما تۆ نزانی!
تۆ بۆ من چاڤ و دەڤی؟»
ئەڤ شێوازە هەستێ ب ڕوونی دگەهینیت، لێ د هەمان دەمدا، ئەو بوارە کێم د بیت کو خوێنەر ب خوە هەست ب ناڤەڕۆکا شعرێ بکەت و واتەیان ژ هێما و وێنەیێن شعرێ هەست پێبکەت.

٢. هەندەک وێنە و هێمایێن خۆشەویستی د دیوانێ دا دووبارە دبن
یەک ژ خاڵێن دیار د دیوانێ دا بەکارهینانا هەمان جۆرێن وێنەیێن خۆشەویستییە؛ وەک چاڤ، رۆندک، گول، دڵ، عەشق و باخچە. ئەڤ وێنە و هێمایە نە نیشانێن کێماسی نە، لێ دووبارەبوونا وان د بیتە ئەگەر کو هەستێ نویکاریێ کەم بکەت.
بۆ نموونە، د هۆزانا «دلنادەم» دا وێنەیێن جوانییێ ب شێوەیەکا کلاسیک دهێنە بەکارئینان:
«بەژن زراڤ و چاڤ مەست و خۆمارە
کەزی و بسک...»
هەمان جۆرێن وێنەیێن خۆشەویستی د هۆزانا «بھێلە» ژی دبینین؛ پرچ، گول، نێرگس، باخ و سێڤ و هێمایێن سروشتێ بۆ وەسفکرنا خۆشەویستیێ دهێنە بەکارئینان.
رەخنە ل ڤێرە ئەوە نییە کو ئەڤ وێنە هەڵە نە؛ بەڵکو مەبەست ئەوەیە کو شاعر د هندەک جهان دا دشێت هەمان هەست ب وێنەیەکێ کێمتر دەرببڕیت .

٣. دووبارەکرنا هەندەک پەیڤ و وێنە د هەمان هەستاندا
د دیوانێ دا هێمایێن وەک ئاگر، سووتان، دڵ و عەشق جارنا جارێ دهێنە پێش. بۆ نموونە، د هۆزانا «هێزا ڤیانا من» دا عەشق ب چیایەکێ بەهێز دهێتە بەراوردکرن:
«چیایەکە قەت نالڤیت
نە ژ گڕگڕا عەورو برووسییا
نە ژ بارۆڤە و باکوزویرکێن زڤستانا...»
ئەڤ وێنەیە ب خوە یێ ب هێزە، چونکی شاعر هێزا عەشقێ ب هێزا چیایێ ڤە گرێ ددەت. لێ د رەخنەکا گشتی دا دکارین بێژین کو ئەگەر جۆرێن وێنەسازیێ زێدەتر بن، دیوان دێ ژ ڕوویێ هونەریڤە جۆراوجۆرتر بیت.

٤. د هەندەک هۆزانان دا پەیڤ زێدەترن ژ پێدڤیێ
هەندەک جارا شاعر هەمان بیر و هەست ب چەند ڕێکێن جودا دوبارە دکەت. ئەڤ چەندە د شێت ریتمێ شعرێ درێژتر بکەت و کاریگەرییا هەندەک بەشێن شعرێ کێمتر بکەت.
بۆ نموونە، د هۆزانا «دێ شعرەکێ نڤێسم» دا رستەیا «شعرەک بیت» بەردەوام دووبارە دبیت. ئەڤ دووبارەکرنە دکارێت وەک ریفرێن و تکنیکەکا هونەری بهێتە دانان، لێ د هەمان دەمدا، د هەندەک بەشێن هۆزانێ دا د شێتن هەستێ درێژبوونێ دروست بکەت.
لەبەر ڤێ چەندێ، باشترە ئەڤ خاڵە وەک کێماسییەکا تەکنیکی بهێتە گوتن، نە وەک خەلەت؛ چونکی دووبارەکرن د شعرێ دا هەندەک جار ب خوە تکنیکەکا هونەرییە.

٥. ئاستێ هونەری یێ هەمی هۆزانان یەکسان نینە
ئەڤە رەخنەکا گرانە د دیوانا «شەڤستان» دا، هۆزان هەنە کو وێنەسازی و هێما د واندا بهێزن، و هۆزانێن دی ژی هەنە کو زمان و هەست ڕاستەوخۆترن.
بۆ نموونە، د «باژێرێ بێ ناڤ» دا شاعر ب وێنەیەکا جڤاکی و کاریگەر، باژێرەکێ وەسف دکەت کو خەڵکێ وی «نە گۆه، نە چاڤ، نە زمان» هەیە و بۆ پارچە نانێک خۆ دکەنە نێچیر و راڤ:
«خەلکێ وی نە گۆھ ھەبوون
نەژی چاڤ
نە زمان ھەبوو نە ژی دەڤ
ھەمی دنابینا بوون
بۆ پاریەکێ نانی
خۆ دکرە نێچیر و راڤ»
ل ڤێرێ وێنەسازییا شاعرێ جڤاکی زۆر بەهێزە. بەراورد ب ڤان جۆرێن هۆزانان، هەندەک هۆزانێن خۆشەویستی یێن دیوانێ زۆرتر پشت ب وەسفکرنا ڕاستەوخۆ و وێنەیێن ئاسایی و رۆژانە گرێددەت. ئەڤ جیاوازییە نیشان ددەت کو ئاستێ هونەری یێ هەمی بەشێن دیوانێ د ئێک ئاستدا نینن.