دیاسپورا کوردی ل ئەوروپا بەرزەبوون دناڤبەرا دوو کۆلتوران دا

دیروکا رەڤەندا کوردی ل ئەوروپا

دیروکا رەڤەندا کوردی ل ئەوروپا ڤەدگەریتەڤە بۆ دویماهیا سەد سالا نوزدێ و دەستپێکا سەد سالا بیستێ دەما هندەک ژ کەسایەتیێن سیاسی یێن کوردی ژ ئەگەرێن سیاسی و وەک ئوپوزسیون ل دژی دەولەتا عوسمانی و قاچاری کوچبەری ئەوروپا و ئەمریکا دبن. لێ ژبەر هژمارا کێم یا ڤان کەسان و پەرت و بەڵاڤبونا وان ل سەر گەلەک وەلاتان نەشیان ببنە رەڤەندەکا یەکگرتی و خورت.

زنار سلوپی د بیرەوەریێن خو دا بەحسێ دامەزراندنا لقێ کۆمەلا خوێندکارێن کورد ل سویسرا ل سالا ١٩١٣ ێ کریە. لێ هژمارا وان یا کێم بوویە و یا دەمکی بوویە.

بۆ جارا ئێکێ ل سالا ١٩٥٦ێ ل باژێرێ ڤیسبادن Wiesbaden یێ ئەلمانیا روژئاڤا خواندەڤانێن کورد یێن هەمی پارچێن کوردستانێ کۆمبوون و کۆمەلا خوێندکارێن کورد ل ئەوروپا KSSE دامەزراندن و ئەڤە ب قوناغا ئێکێ یا رەڤەندا کوردی یا رێکخستی ل ئەوروپا دهێتە هژمارتن. ل سالا ١٩٦٢ێ هژمارا ئەندامێن ڤێ کومەلێ ٢٣٠ قوتابی بوون و ل سالا ١٩٦٥ێ گەهشتە پتر ژ ٤٠٠ خواندەڤانان ژ هەر چوار پارچێن کوردستانێ.

ژ ئەگەرێ پەیمانا هنارتنا کارکەران ژ تورکیا بۆ ئەلمانیا ل سالا ١٩٦١ێ گەلەک کورد ژی ژ سالا ١٩٦٧ێ تا دویماهیا سالێن حەفتیان چوونە ئەلمانیا. هەروەسا هەر ژ بۆ مەرەما کاری و ژیانەکا خوشتر گەلەک کوردێن تورکیا چوونە نەمسا، هولەندا، بەلچیکا، سویسرا و فرەنسا. ئەڤە ل پێشیێ زەلام چوون و پاشی پشتی چەند سالان ژن و زاروکێن وان گەهشتنە وان و پتریا وان تا نها ل وان وەلاتان ماینە. و هوسا ئەڤ قوناغە ب قوناغا نفشێ ئێکێ یێ رەڤەندا کوردی ل ئەوروپا دهێتە هژمارتن.

ژ ئەگەرا کۆدەتایا عەسکەری یا سالا ١٩٨٠ێ ل تورکیا گەلەک کوردێن دی یێن تورکیا بوونە پەنابەر ل ئەوروپا و هژمارا رەڤەندا کوردی ل ئەوروپا مەزنتر لێهات. پاشی ل دەستپێکا سالێن نۆتان یێن چەرخێ چوویی گەلەک کوردێن کوردستانا باشوور، یا عیراقێ، پەنابەری ل وەلاتێن ئەلمانیا، سوێد، نەمسا، هولەندا، بریتانیا، فرەنسا و سویسرا وەرگرت.

ژ ئەنجامێ شەرێ ناڤخویێ سوریا و هاتنا داعش و کریزا ئابوری ل کوردستانا باشوور پێلێن رێکخستی یێن کوچبەرێن کوردی بۆ وەلاتێن ئەوروپی یێ بەردەوامە و هوسا د ئەنجام دا ئەڤ هژمارا مەزن یا پەنابەران بوویە کریزەیەکا نێڤدەولەتی.

نها هژمارا رەڤەندا کوردی کو ژ کارکەران و پەنابەران ژ هەمی پارچێن کوردستانێ ل وەلاتێن ئەوروپی ژ ملیونەکێ پتر لێهاتیە و نفشێ دووێ ژی لێ زێدەبوویە و هوسا ژی گرفت و کێشەیێن ناسنامێ و خوگونجاندنێ مەزنتر و پترتر لێ هاتینە.

خوگونجاندن دگەل کۆلتورێ خوجهـ ؟

بەروڤاژی رەڤەندێن تورکی، ئەرمەنی و جوهی، رەڤەندا کوردی نەشیایە یا ئێگرتی و یەک دەنگی و یەک رەنگی بیت. ڤێ چەندێ ژی کارتیکرنەکا گەلەک نەرێنی ل سەر بەرزەبوون و نە چالاکبوونا رەڤەندا کوردی کریە. ئەڤ ڤەرێژێن نەرینی ژی بۆ ڤان فاکتەرێن سیاسی، جڤاکی و ئابوری یێن خوارێ ڤەدگەریت:

- دابەشبوونا دیاسپورا کوردی بۆ سەر چوار دەولەتێن نەتەوەیی یێن جودا و وەرارکرنا وێ یا ئابوری، سیاسی و جڤاکی یێن جودا ژ هەڤ بوویە ئەگەرێ پاشخانەیەکا کولتوری یا جودا ژ ئێک و د ئەنجام دا کوردێن هەر پارچەیەکێ کۆلتورەکێ جودا هەبیت.

- دابەشبوونا رەڤەندا کوردی ل سەر گەلەک پارت، کۆمەلە و رێکخستنین سیاسی وەکریە کو هەڤرکی و دژبەری دناڤبەرا وان دا یا خورت بیت.

- پێکهاتەیا ئابوری یا جودا یا رەڤەندا کوردی ل ئەوروپا. هندەک کارکەر و ئاستی خواندنێ یێ نزم و بەشەکێ دی خودان کار و کارگەهـ و کۆمپانی. ئانکو جوداهیێن جڤاکی کویرتر لیهاتینە و بووینە ئەگەرێ ژیەک دویرکەتنا رەڤەندا کوردی و پارچەبوونا وێ.

- رەڤەندا کوردی پێکهاتیە ژ دوو نفشێن د ئاستێ تەمەنی و خواندنێ یێت ژ هەڤ دویر، کو تێکنەگەهشتنەکا مەزن دناڤبەرا هەر دوو نفشان دا هەیە. نفشێ ئێکێ کو دەیک و بابن پتر گرێدایی کولتورێ کوردستانێ نە، لێ نفشێ دووێ ژ ئەگەرێ خواندنێ ل خواندنگەهێن ئەوروپی و زانینا پتر زمانان و تێکەلبوونا دگەل کولتورێ باڵادەست دا یێ دەولەتا ئەوروپی وەکریە کو ئەڤ نفشە بەروڤاژی نفشێ دووێ پتر گرێدایی کولتورێ وەلاتێ خۆ جهن. تێکەلیێن نفشی دووێ، کج و کور، دگەل هاوتەمەنێن خو ژ کولتورێن دی بووینە ئەگەرێن مەزن یێن ناکۆکییان دناڤبەرا هەر دوو نفشان دا و گەلەک جاران ژی بوویە ئەگەرێن کوشتنێ و هەلوەشیانا مالباتان.

*نفشێ ئێکێ پتر یێ نەخواندەڤانە و پاشخانەیا وی یا روشنبیری یا لاوازە و بەروڤاژی نفشێ دووێ نکاریت خۆ گونجاندنێ دگەل کولتورێ دەولەتا خۆ جهـ دا بکەت و هوسا ژی پتر گرێدایی کولتور ئانکو عادات و تەقالیدێت وەلاتی خوویە.

- پێکهاتەیا جودا یا ئایینی، موسولمان و ئێزدی، و یا تائیفی، سنی، عەلەوی و شیعی، یا رەڤەندا کوردی ل ئەوروپا بوویە ئەگەرا نە نێزیکبوونا دیاسپورا کوردی ل دەرڤەی کوردستانێ.

- فاکتەرێ فرەزاراڤەیی(کرمانجی، سورانی، زازاکی، هەورامی و هتد..) د ناڤ دیاسپورایا کوردی دا ژی ئەگەرەکێ گرنکێ لاوازیا خۆ رێکخستنا رەڤەندا کوردی یە ل ئەوروپا.

- بەروڤاژی رەڤەندا عەرەبی، تورکی، ئەرمەنی و جهوویی کو ژ لایێ دەولەتێن خۆ ڤە دئێنە پشتەڤانی کرن، رێکخستن و ب کارئینان بۆ مەرەمێن ئابوری و سیاسی رەڤەندا کوردی ژ ئەگەرێ نەبوونا دەولەتەکا کوردی نەشیایە یا ئێکگرتی، رێکئێخستی و ئەکتیف بیت و پتر یا گرێدایی وەلاتێ خۆ بیت.

- ژ ئەگەرێ سیاسەتا زورداری، پشتگوهئێخستنا ئابوری و خرابکرنا گوندان، تەعریب و ئاسیمیلاسیونا وان دەولەتێن کوردستان پارچەکری، رێژەیەکا مەزن یا رەڤەندا کوردی نەشێت ڤەگەریت وەلاتێ خۆ و هوسا ژی دابرانەک چێدبیت و دبیتە ئەگەرێ بێهیڤی بوون و بەرزەبوونا رەڤەندا کوردی.

- هەبوونا دەلیڤەیێن کاری ل وەلاتێن ئەوروپی وەکریە کو ژیانا رەڤەندا کوردی خوشتربیت و هزرێ د ڤەگەریانێ دا نەکەن.

- هەبوونا دیموکراسیێ و مافێن مروڤی، ب تایبەتی ژی مافێن ژنێ، و وەکهەڤیا جڤاکی و نەبوونا کونترولا جڤاکی وەکریە کو ب تایبەتی ژی نفشێ دووێ ژ کوردستانێ یێ دویربیت و ژن پتر داخوازا مافێن خۆ بکەت و د ئەنجام دا گەلەک ژن و مێر ژێکڤە دبن و گەلەک مال پارچە دبن و خراب دبن.