ترسا ژ فەلسەفێ ئایا ترسە ژ نەزانینێ یان ترسە ژ زانینا ڕاستیێ؟

دیرۆکا مرۆڤایەتیێ یا تژییە ژ ئەوان ڕوویدانێن کو تێدا پڕسیارکەر هاتینە سێدارەدان و پەرتووکێن هزری هاتیەنە سۆتن. ئەڤ جەنگێ دێرین یێ جڤاکی دژی "فەلسەفێ" نیشانا برینەکا دەروونی یا کویرە: ترسا ژ ناخ و خودیکا هزرێن خۆ. دەمێ د جڤاکێن مە دا پەیڤا فەلسەفێ دهێتە بهیستن، ئێکسەر دۆزێن وەک "گومان، لادان، و ئاڵۆزی" دهێنە بەر چاڤ. پرسیارا ڕاستەقینە ئەڤە نینە کا بۆچی فەلسەفە یا دژوارە، بولکو ئەڤەیە: خەلک بۆچی ژ حەزژێکرنا زانینێ دترسن و وەک هەڕەشە دبینن؟

ڕەگ و ڕیشالێن ڤێ ترسێ دچنە د ناڤ حەزا گشتی یا مرۆڤی بۆ "دەڤەرا ئارامیێ". مرۆڤ ب سروشتێ خۆ کۆیلەیێ دڵنیاییێ یە؛ حەز دکەت باوەری، داب و نەریت، و سیستەمێن ئەخلاقی وەک پاکێجەکێ ئامادەکری و پێشوەخت وەربگریت دا کو تووشی سترسێس و دو دلیێ نەبیت. دەمێ مرۆڤ ل سەر چەمکێن وەک هەبوون، ناسنامە و دادپەروەریێ پسیارێن بنەڕەتی دکەت، ئەو سەکۆیا جهگیر یا جڤاکی ل بن پێیێن وی د لەرزیت. ئەڤە ترسا ژ دەستدانا ناسنامێ یە؛ مرۆڤ دترسیت ژ وێ چەندێ کو ئەگەر هزر بکەت، ژ لایێ عەشیرەت، جڤاک یان دەوروبەرێن خۆ ڤە بهێتە ڕەتکرن.

ل پشت ڤێ ترسا گشتی، هۆکارەکێ کویر تر یێ دەسەڵاتداریێ هەیە. ب درێژاهیا دێروکێ، (ئاین، ئادیدولوژیایێن هشک و دەسەلاتێن توتالی )بەردەوام فەلسەفە وەک نەیارێ خۆ یێ ژمارە ئێک دیتینە. چونکی دەسەڵاتێن کەڤنەپەرست پێدڤی ب لایەنگرەکێ گوهدار و کولتۆرەکێ "تەقلیدی" هەیە کو پسیارێ نەکەت. فەلسەفە مرۆڤی فێری گومانێ دکەت، و گومان ژی دەسپێکا هۆشیاریێ یە. دەمێ تاک هۆشیار دبیت، ئێدی ب ساناهی ناهێتە خاپاندن. لەوما، دوورخستنا خەلکی ژ فەلسەفێ، گەلەک جاران پرۆسەیەکا رێکخستییە بۆ هێلانا جڤاکی د بن کۆنترۆلا ترس و نەزانینێ دا.

ژ لایەکێ دی، سیستەمێ مۆدێرن یێ ژیانێ و پەروەردەیێ، مێشکێ مرۆڤی بەرەف ئاراستەیێ مادیەت و بەرسڤێن بلەز بریە. د جیهانەکێ دا کو بتنێ بهای ددەتە تشتێن پراکتیکی و داهاتێ بلەز، فەلسەفە وەک گەنگەشەکا عەقڵی یا بێ مفا و "بێ نان" دهێتە وێنەکرن. خەلک فێربوویە لسەر بەرسڤن سادە (بەلێ یان نەخێر)، لێ فەلسەفە نە هاتیە دا بەرسڤێن ب ڤی شێوەی بدەست خۆڤە بینیت، بەلکو هاتیە دا مە فێری "چەوانیا هزرکرنێ" بکەت.

سارتەر دبێژیت:

مرۆڤ مەحکومە ب ئازادیێ.

دەمێ تۆ فەلسەفێ پەسەند دکەی، ئێدی نەشێی کێماسی و شکستێن خۆ بێخییە ستۆیێ قەدەرێ یان چاڕەنڤیسی، بەلکو دڤێت خۆ ڕووبەڕووی پووچگەرایی و ڕاستیان بکەی د جیهانەکێ دا کو چ ڕێنماییێن ئامادەکری تێدا نینن. ئەڤ تاکە هزرە و بەرپرسیارەتییە و ئەگەرەکێ دی یێ سەرەکییە ژی کو خەلک پتر حەز دکەن د خەوا گران یا نەزانینێ دا بژین، نەک د هشیاریا ب ئێش یا مەعریفەتێ دا.

ئەڤ ترسا ژ فەلسەفێ ب تنێ دوورکەفتن نینە ژ پەرتووکان، بەلکو ڕەڤینە ژ وەرارا سروشتی یا عەقڵێ مرۆڤی. ئەگەر جڤاکەکێ بڤێت ژ پاشکەفتنێ ڕزگار ببیت، پێدڤییە تێگەهشتنا خۆ بۆ فەلسەفێ بگوهۆڕیت؛ ژ بابەتەکێ ئاڵۆز و کوفرکری بۆ پێدڤیەکا ڕۆژانە یا ژیانێ. چونکی مێشکەکێ بێ فەلسەفە، وەکی زەڤیەکا بێ بەرگرییە کو هەر توندڕەویەک و هزرەکا تێکدەر دشێت د ناخی دا شین ببیت. ڕێزگرتن د فەلسەفێ دا، ڕێزگرتنە بۆ کەرامەت و شیانێن هزرکرنا مرۆڤی.

ل سەر ئاستێ کلتوری، چارەسەریا ڤێ ترسێ پێدڤی ب شۆڕشەکا پەروەردەیی هەیە کو د بنەڕەت دا ڕوگەهەکا نوو بدەتە چەمکێ فێربوونێ. د سیستەمێن مە یێن خواندنێ دا، قوتابی ژ زارۆکینیێ دا دهێتە سزادان داکو زانیاریان ژ بیر بکەت و بەرسڤێن سادە و ئاسایی بدەت. چ جاران فێر نابیت کا چەوا ل بنیاتێ بیرۆکەیان بگەڕیێت یان ڕەخنێ ل بابەتێن گۆتبێژ بگریت. دەمێ ئەڤ زارۆکە مەزن دبیت، ب سروشتی هەر هزڕەکا فەلسەفی د کەتە د چوارچۆڤێ "گۆنەهـ" یان "ئاڵۆزیێ" دا. بۆ چارەسەرکرنا ڤێ ئاریشێ، پێدڤییە فەلسەفە ل جهێ کو د ئەکادیمیان دا بهێتە زیندانیکرن، بهێتە د ناڤ جهێن گشتی و د ژیانا ڕۆژانە دا ڕەنگێ خۆ دیار بکەت چونکی فەلسەفە چەکەکە بۆ ژیانێ، نە جوانیەکە یان دیکۆرەکە بۆ پەرتووکخانەیان.

دوورکەفتن ژ فەلسەفێ، نە ژبەر ئالوزی و شێلی بوونا وێ یە، بەلکو ژبەر ڕوونبوونا وێ یا زێدە یە! ئەو مرۆڤێ ژ فەلسەفێ دترسیت، وەک وی کەسی یە کو د ناڤ تاریاتیێ دا ڕاهاتی و چاڤێن وی خۆلبەر تیشکا ڕۆناهیێ ناگرن. فەلسەفە چەکەکێ ڕوخێنەر نینە، بەلکو نەشتەرگەریەکا عەقڵی یە بۆ پاقژکرنا مێشکی ژ دەمارگیری و پاشکەفتنێ. دوورکەفتن ژێ، سزادانا عەقڵی یە ب مانا د ناڤ نەزانیەکا پیرۆزکری دا.