ئەو خەنجەرێن ب هێمنی سیهێن مروڤی ژ ناڤ دبەن.

ناڤێ درێژترین نەخۆشی د جیهانێ دا چییە؟، و چەوا ئەڤ نەخۆشیا پەیدا دبیت؟

د جیهانا پزیشکی دا، ناڤەکێ هەی د فەرهەنگا ئۆکسفۆرد دا وەک درێژترین پەیڤ هاتییە تۆمارکرن کو ژ 45 پیتان پێکدهێت، ئەو ژی: Pneumonoultramicroscopicsilicovolcanoconiosis

ئەڤ نەخۆشییە، کو کورتکریا وێ ب (Silicosis) دهێتە نیاسین، وەکی چیرۆکا مرۆڤی و ئاخێ یە. دەمێ ئەم بەحسێ پارچێن سلیلکا دکەین، ئەم بەحسێ تشتەکی دکەین کو 600 جاران ژ داڤا مییێ مرۆڤی بچویکترە. ئەڤ پارچە هندا بچویکە کو چاڤ نەشێن ببینن، بەلێ دەمێ دچنە دناڤ سیهان دا، دبنە خەنجەرێن بچویک و شانەیێن سیهان بریندار دکەن.

چەوانیا پەیدابوونا نەخۆشیێ

دەمێ ئەڤ پارچە دگەهنە کویراتیێن هەوایی، خانەیێن بەرگریێ یێن لەشی (Macrophages) هێرشێ دکەنێ دا کو ژناڤ ببەن. بەلێ ژبەر ڕەقییا سلیلکا، خانەیێن بەرگریێ دپەقن و دمرن. ئەڤە دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا برینان دناڤ سیهان دا. سیهـ نەرمییا خۆ ژ دەست ددەن و مرۆڤ بەرەف تەنکە نەفەسییەکا دژوار دچیت. تۆزا سلیلکا یا دبیتە ئەگەرێ ڤێ نەخوشيێ ئەڤە ئەو جۆرێ کریستاڵی یە، یێ کو دناڤ بەرا و ئاخێ دا هەیی. مەترسییا وێ ل وێرێ یە دەمێ دبیتە "تۆز" و مرۆڤ هەلدکێشیت.

مرۆڤ دشێت 10 بۆ 20 سالان کار بکەت بێی چ نیشان ل دەف دیار ببن، بەلێ سیهـ د وی ماوەیێ دا توشی نەخوشیێ دبین. نەخۆش تووشی کوخکەکا وەسا دبیت کو چ دەرمانێن حەفکێ چارەسەر ناکەت، چونکی کێشە نە تنێ د حەفکێ دایه، بەلکو د کویراتیێن سیهان دایە.

چارەسەری و مانا ل سەر ژیانێ

لێ مخابن چ چارەسەری نینن، کارەساتا مەزن ئەوە، دەما سیهـ رەق بوون (Fibrosis)، چ رێکا پزیشکی نینە وێ رەقبوونێ بزڤرینیتە حالەتێ ئاسایی. تنێ تشتێ دهێتە کرن ئەوە کو "نەهێلین خراپتر لێ بهێت". ئەڤە نەخۆشیەکا پێشکەفتییە، واتە ئەگەر مرۆڤ دەست ژ کاری ژی بەردەت، ئەو برینێن دناڤ سیهان دا هەر د مینن.

مانا ل سەر ژیانێ ئەگەر نەخۆشی د قۆناغێن دەسپێکێ دا بهێتە دەستنیشانکرن، مرۆڤ دشێت چەندین سالان ب ساخلەمیەکا سنوردار بژیت. بەلێ ئەگەر گەهشتە قۆناغا پێشکەفتی، رێژەیا مرنێ گەلەک یا بلندە ئەگەر چاندنا سیهان (Lung Transplant) بۆ نەهێتە کرن.

کێ ژێ قورتال بوویە؟

ئەو کەسێن کو دبێژن ئەم ژێ قورتال بووین یان خلاس بووین، ئەون یێن کو:

١- زوو هەست پێ کری ل قۆناغێن دەسپێکێ کارێ خۆ گوهۆڕی و خۆ ژ تۆزێ دوور کری.

٢- پاراستنا پیشەیی: ئەو کەسێن بۆ دەمێ 30 سالان د کانیان دا کار کری بەلێ ب رێکوپێکی ماسکێن N95 بکارئیناین، ئەڤە ب قورتال بووی دهێنە هەژمارتن چونکی سیهێن وان یێن ساخلەمن.

کێ پتر د مەترسیێ دایە؟

ئەو کەسێن د ڤان بواران دا کار دکەن پێدڤییە گەلەک هشیاری خۆ بن:

١- کارکەرێن ئاڤاهیسازیێ (بتایبەت برینا بەری و کۆنکریتی).

٢- کارکەرێن کانیێن بەری و لمی.

٣- کارگەهێن شیشەی و سرامیکێ.

رێژەیا بەلاڤبوونێ (Prevalence)

ل سەر ئاستێ جیهانێ، دهێتە خەملاندن کو ب ملیۆنان کارکەر د مەترسیێ دانە. ل وەلاتێن پێشکەفتی ژبەر هەبوونا یاسایێن توند و بکارئینانا ماسکان، رێژە گەلەک کێم بوویە (نێزیکی 1% بۆ 2% یێ کارکەرێن کانیان). ل وەلاتێن د قۆناغا گەشەکرنێ دا مخابن رێژە گەلەک یا بلندە. بۆ نموونە ل هندستانێ یان هندەک وەلاتێن ئەفریقیا، د هندەک جۆرێن کارێن کانیان دا، رێژە دگەهیتە 30% بۆ 50% یێ کارکەران. ب گشتی ل جیهانێ سالانە پتر ژ 100,000 کەسان ژ ئەنجامێ ڤێ نەخۆشیێ گیانێ خۆ ژ دەست ددەن.

سیهێن مە سامانەکێ گرانبهانە. بلا ناڤێ ڤێ نەخۆشیێ تنێ وەک درێژترین پەیڤ بمینیت و نەبیتە مەترسیەک بۆ سەر ژیانا تە و خێزانا تە. خودێ ڤێ نەخوشيێ ژ مه و هەر كەسەكی دويربێخيت داخازامن بو هەر كەسەكی خۆ ب پارێزن و خۆ باراستن باشتره ژ جارەسەريێ.