سەرکەفتنا پارتیا ڤەبژارک یا ئەلمانی (AfD) د هەڵبژارتنا پەرلەمانێ دەولەتێ یا هەرێما ساکسن-ئەنھالتێ د ٦ێ ئیلۆنا ٢٠٢٦ێ دا، بوویە ئێک ژ گرنگترین پێشکەفتنێن سیاسی یێن ڤێ دووماهییێ ل ئەلمانیایێ. پارتیا AfD ب نێزیکی ٤٤٪ ژ دەنگێن هەڵبژارتنێ، بوو هێزا هەرە مەزنا هەرێمێ و ٣٩ ژ کۆما ٨٣ کورسیێن پەرلەمانی وەرگرتن؛ لێ ژ بۆ زۆرینەیا ڕەها یا ٤٢ کورسیان تەنێ ئێک کورسی کێم ما. ژ بەر ئەڤێ یەکێ، سەرکەفتنا هەڵبژارتنێ ب وێ واتەیێ نینە کو AfD ب تەنێ سەرێ خۆ دشێت حکوومەتێ ئاڤا بکەت.

ئاژانسا نووچەیان یا ناڤنەتەوەیی ڕوویتەرز (Reuters) ڤی ئەنجامی وەک سەرکەفتنەکا دیرۆکی ژ بۆ راستگەرێن توندێن ئەلمانیایێ بناڤ کریە. لێ دڤێت د دەستپێکێ دا جوداهییەکا بنەڕەتی بهێتە کرن: سەرکەفتنا هەڵبژارتنێ یا AfD نە هەمان تشتە کو هەمی داخوازیێن وێ بووینە یاسایی؛ بەرنامە و داخوازیێن پارتێ تەنێ د چارچۆڤەیا یاسایێن ئەلمانیایێ دا دشێن بهێنە بجھئینان و هەمی قانوونێن نوی دڤێت د پێڤاژۆیا دەزگەهێن فەرمی دا بهێنە پەسەندکرن.

پارتیا AfD د سیاسەتا پەنابەری و کۆچبەریێ دا چ دڤێت؟

سیاسەتا AfD ل سەر کۆچبەری و پەنابەریێ ب گشتی ل سەر سنووردارکرنا کۆچبەریێ، کۆنترۆلا توندتر یا سنووران، ڤەگەڕاندنا کەسێن بێ مافێ مانەوەیێ (إقامة) و گوهۆڕینا سیستەمێ پەنابەریێ هاتیە ئاڤاکرن.

د کەرەستە و گوتارێن خۆ یێن سیاسی دا، AfD پەیڤا «رەمیگراتسیۆن» (Remigration) بکار دئینیت کو واتەیا وێ ڤەگەڕاندنا کۆچبەرانە، و وێ وەکی رێبازێن یاسایی ژ بۆ ڤەگەڕاندنا بیانیێن کو ل گۆرەی قانوونێ نەچارن ئەلمانیایێ بجهـ بهێلن، شرۆڤە دکەت. د هەمان دەم دا، پارت دخوازیت کو داخوازیێن پەنابەریێ بهێنە کێمکرن و پێڤاژۆیا دیپۆرتکرنێ بلەزتر لێ بهێت.

ل ساکسن-ئەنھالتێ ژی سەرۆکێ هەرێمی یێ AfD، ئولریش زیگمۆند، د بەرنامەیا «١٠٠ ڕۆژێن ئێکەم» دا داخوازیێن دژوار ل سەر پرسا کۆچبەریێ پێشکێش کرینە؛ د ناڤ وان دا زێدەکرنا شیانێن دیپۆرتکرنێ و چەسپاندنا بەرنامەیێن کارێ ب زۆری بۆ هندەک داواکارێن پەنابەریێ. ژ ڕەخێ سیاسی ڤە، ئەڤە نیشان ددەت کو مژارا کۆچبەری و پەنابەریێ د بەرنامەیا وان دا تەوەرێ هەرە ناڤەندی و بنگەهینە.

کوردێن ئێزدی: ڕەوشەکا تایبەت د سیاسەتا پەنابەریێ دا

د ناڤ کوردستانیێن ل ئەلمانیایێ دا، ڕەوشا کوردێن ئێزدی ب تایبەتی یا هەستیار و گرنگە. کوردێن ئێزدی ژ بەر هێرشێن تیرۆریستێن داعش ل سالا ٢٠١٤ تووشی جینۆساید، کوشتارگەها ب کۆم، ڕەڤاندن و توندوتیژیا زایەندی بوون. پەرلەمانێ ئەلمانیایێ (Bundestag) ل سالا ٢٠٢٣ ئەڤ کارەساتە ب فەرمی وەک جینۆساید و کۆمکوژی ناساند.

ئەڤ پاشخانەیا مێژوویی د گەنگەشەیێن دادوەری و مافێ مانەوەیا کوردێن ئێزدی دا سەنگەکا مەزن هەیە. د ڕەشەمەها ٢٠٢٦ دا، کۆمیسیۆنا کارێن ناڤخۆیی یا پەرلەمانێ ئەلمانیا گوهداریەکا فەرمی ل سەر مافێ پەنابەریێ بۆ ئێزدیێن عیراق و کوردستانێ ئەنجام دا. پڕۆژەبڕیار ژ لایێ فراکسیۆنا پارتییا کەسک (Bündnis 90/Die Grünen) ڤە هاتبوو پێشکێشکرن بۆ دابینکرنا پاراستنەکا هەمیشەیی و دادپەروەرانە.

کوردێن موسلمان و هەڵوێستێ AfD بەرامبەر ئیسلامێ

کوردێن موسلمان ژی بەشەکێ بنەڕەتی یێ جڤاکێ کوردینە ل ئەلمانیایێ، بەلێ ناسنامەیا وان یا ئایینی جودایە. هەڵوێستێ گشتی یێ AfD بەرامبەر چەمکێ ئیسلاما سیاسی، سەپاندنا ڕێسایێن شەرعی و مزگەفتان هەمیشە توند و ڕەخنەگرانە بوویە. ل ڤێرە دڤێت جوداهییەکا ڕوون بێخینە د ناڤبەرا دوو ڕەهەندان دا:

• کوردبوون: ناسنامەیەکا نەتەوەیی و فەرهەنگی یا دیاریکری یە.
• ئێزدیبوون یان موسلمانبوون: ناسنامەیەکا ئۆلی و بیروباوەریێ یە.

د بەڵگەیێن فەرمی یێن AfD دا چو بڕیارەکا تایبەت نینە کو جوداهیێ بێخیتە د ناڤبەرا «کوردێن ئێزدی و کوردێن موسلمان» دا؛ لێ جێبەجێکرنا سیاسەتێن گشتی یێن دژە-کۆچبەریێ دشێت کارڤەدانا جودا ل سەر هەردوو تەخان دروست بکەت: بۆ ئێزدیان دۆسیەیا مافێ مرۆڤی و پاراستنا ژ جینۆسایدێ گرنگترین خاڵە، د دەمەکی دا بۆ موسلمانان سیاسەتا گشتی یا پارتێ ل بەرامبەر کۆچبەری و موسلمانان دشێت ب ئاوایەکێ بەرفرەهتر بێتە هەستپێکرن.

سەروەرییا دەستووری و مافێن بنەڕەتی (Grundgesetz)

سیستەمێ دەستووریێ ئەلمانیایێ بنەمایەکێ چەسپیو بۆ پاراستنا هەمی تەخ و پێکهاتەیان دابین دکەت، کو چو پارت نکارن ژێ دەرباز ببن:

ماددەیێ ٣ یێ یاسایا بنەڕەتی: هەمی مرۆڤ ل بەرامبەر یاسایێ یەکسانن، و نابیت چو کەس بهێتە جوداکرن یان پێشێلکرن ژ بەر ڕەگەز، نەژاد، زمان، وەڵات، بنەماڵە، بیروباوەر یان ئۆلێ خۆ.

ماددەیێ ٤ یێ یاسایا بنەڕەتی: ئازادییا باوەڕی و ویژدانێ و ئازادییا پەیڕەوکرنا ئایینی بێ ئاستەنگ دهێتە پاراستن.

ژبەر ڤێ یەکێ، هەر پێشنیاز یان گۆڕانکارییەکا نوی یا سیاسەتێن حکوومی، دڤێت ب تەمامی د ناڤ ئەڤێ چارچۆڤەیا دەستووری دا بهێتە هەڵسەنگاندن.