ژ دەسپێکا مروڤایەتیێ هەتا ئەڤرۆ، جیهان د پێشڤەچوونێدایە. ژ سەردەمەکی بۆ سەردەمەکێ دی گوهۆڕین ب سەر ئەڤێ پێشڤەچوونێدا هاتینە، بەلێ بەردەوام مرۆڤان ب ڕەنگ و هەوڵێن جودا جودا هەوڵ دایە بۆ جیهانەکا تمام ئازاد و پێشکەفتی.

مرۆڤ بونەوەرەکێ کۆمەڵایەتییە، و یا دیارە ژ دەسپێکا مروڤایەتیێ هەتا ئەڤرۆ چ مرۆڤ نەشیاینە ب تنێ و بێ تێکەلبوون د گەل کەسێن دی و کۆمەلگەهێ بژین. ئەڤ سالوخەتێ مرۆڤی مەزنترین ئەگەر بوویە بۆ ئەڤێ پێشکەفتنا نوکە هەی. مرۆڤ د چەندین قۆناغ و شێوازێن ژیانێدا دەرباس بووینە، چەندین یاسا و سیستەم داناینە و هەلوەشاندینە، هەتا گەهشتینە پێشکەفتیترین یاسا بۆ کۆنترۆلکرنێ. ئەڤ پێشڤەچوونا نوکە نە دووماهیکە و بەردەوام د زێدەبوون و گوهۆڕینێدایە، و ئەم دشێین بێژین، کو ئەڤە ژی سالوخەتەکێ ئەرێنی یێ مرۆڤی یە.

د ڤی سەردەمی دا، جیهان گەهشتییە کۆپیتکا سەرکەفتنێ یا کو مرۆڤان ب دەستڤەئینایە، و د نویترین و پێشکەفتیترین دۆخدانە. دگەل ئەڤێ پێشڤەچوونێ، بەردەوام مرۆڤان هەوڵداینە بۆ کۆنترۆلکرنا کۆمەلگەهێ، نەهێلانا خرابیێ و پاراستنا مافان. هەتا پشتی چەندین ڕوودانێن مەزن یێن بەسەر جیهان و مرۆڤایەتیێدا هاتین، مرۆڤ ڕازیبوون و بڕیارا دانانا سنوران دایە بۆ هەر نەتەوەیەکی، و گۆڕانکاری د یاسایاندا ڕوویدان بۆ پاراستنا مافێن هەر نەتەوە و تاکەکەسەکی. ئەڤ بڕیارە هەڵەیەک نەبوو، بەلکو پێشڤەچوونەک بوو، وەکو خۆپارێزییەکێ د هاتە بکارئینان.

ئەڤڕۆ سەردەمێ مافێن مرۆڤی یە، سەردەمێ ئازادیا تاکە کەسی و نەهێلانا داگیرکاری و پێشیلکرنا مافێن نەتەوەیانە. چەندین ڕێکخراو بۆ پاراستنا مافان ل جیهانێ هاتینە دانان، و سیستەمێن نووی یێن حوکمرانیکرنا وەڵاتان هاتینە پەیرەوکرن ژ بۆ هندێ کو جیهان جیهانەکا تمام ئازاد بیت، و هەر تاکە کەسەک ئازادیا خۆیا ڕەها هەبیت. چەندین یاسایێن جوان هەنە و ژ وان ژی:

«ل گۆڕەی ماددەیا ئێکێ ژ بەشێ ئێکێ یێ پەیماننامەیا نێڤدەولەتی یا مافێن ئابووری، جڤاکی و کەلتووری: هەمی گەل خودان مافێ دیارکرنا چارەنڤیسێ خۆ نە. ب مۆکۆمییا ڤی مافی، ئەڤ گەلە ب ئازادی بارێ خۆ یێ سیاسی دیار دکەن، و ب ئازادی ل دووڤ گەشەپێدانا خۆیا ئابووری، جڤاکی و کەلتووری دکەڤن.»

دۆزا نەتەوەیا کورد د پەیماننامەیێن نێڤدەولەتیدا

ئەگەر ئەم ڕەهەندێن جیهانی یێن مافێن مرۆڤی و پەیماننامەیان ل بەر چاڤ وەرگرین، پرسیارا گرنگ ئەوە، کو بۆچی ل بەرانبەر دۆزا نەتەوەیا کورد کو بەردەوام د خەباتێدایە بۆ دەستڤەئینانا مافێن خۆ د گەلەک پەیماننامەیێن جیهانیدا داخازا مافێن خۆ ب شێوەیێن جودا کرینە؟ ئارمانجا کوردان ب تنێ دەستڤەئینانا مافێن وان بوویە و چەندین جاران د پەیماننامەیێن جیهانیدا مافێ وان هاتییە دانپێدانکرن. بۆ نموونە؛ د پەیماننامەیا سیڤەر یا سالا ١٩٢٠ دا، ب تایبەت د ماددەیا (٦٤) دا ب فەرمی هاتییە سەلماندن، کو ئەگەر پرانیا خەلکێ دەڤەرێن کوردنشین داخازا سەربەخۆییێ بکەن، مافێ وان هەیە دەولەتا سەربەخۆیا خۆ دامەزرینن.

لێ ئەڤە ب تنێ د چارچووڤەیێ دەق و یاسایێن نڤیسیدا ماینە و چووینە د مێژوویێدا بێی هیچ دەستکەفتەک، و ب مخابنیڤە ل شوینا مفا هەبیت، زیان بۆ نەتەوەیا کورد هەبووینە. ژ بلی ئەڤێ ژی، چەندین جاران ب ڕێیا بەرەڤانیکرنێ، داخازکرنێ یان شۆڕەشان، ئەڤی نەتەوەیێ هەوڵا بدەستڤەئینانا مافێن خۆ دایە، لێ د بەرامبەردا ڕووبرووی تالانکرن، جینۆساید و کۆمەلکوژییان بووینە. ئەڤە دژی هەر مافەکێ مروڤییە، لێ دۆزا کوردان هێشتا ل بەر چاڤێن جیهانێ ب بێدەنگی هاتییە لایەکێ و وەکو خۆ مایە و بەحس لێ ناهێتە کرن.

ئەگەر ئەم هەمی یاسایان ب دانینە لایەکی و ب پشتبەستن ب ئاقڵی سەحکەینە بابەتی، نەتەوەیەک کو داخازا سەربەخۆییێ بکەت، پێدڤییە هەڵگرێ چ سالوخەت و مەرجان بیت؟ پێدڤییە زمانەکێ فەرمی، ئاخ و سنورەکی دیارکری، خەلک و شیانێن رێڤەبرنا وەڵاتی هەبن. نەتەوەیا کورد هەڵگرێ ئەڤان هەمی مەرجان و زێدەترە، د دەمەکیدایە کو چەندین نەتەوەیێن دی یێن لاوازتر نوکە خودان دەولەتا سەربەخۆ نە.

لڤێرە پرسیار ئەوە: ئەرێ بۆچی نەتەوەیا کورد ژ ئەڤان مافان بێبارە؟ ئەرێ ئەڤە ژ خەلەتیا سیاسەتا ئەوانە؟ مێژوو نیشانددەت کو کوردان گەلەک میرێن مەزن، سیاسەتمەدار و کەسایەتیێن بهێز هەبووینە، و د ناڤ ڤاندا چەندین سەرکردەیێن خودان شیان هەبووینە؛ مێژوو ئەڤێ د سەلمینیت و ئەڤە دیار دکەت کو کوردان ب تمامی کێماسی د ئەڤی لایەنی دا نەبووینە و تومەتبار نینن .