د کلتوور و نەریتێن کۆمەڵایەتی و هۆزگەری (عەشائیری) یێن ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاست ب شێوەیەکێ گشتی، و د جڤاکێ عەرەبی دا ب شێوەیەکێ تایبەت، ڕەفتار و ئاماژەیێن جەستەیی (Body Language) بەشەکێ سەرەکی و گرنگن ژ پەیوەندیێن سیاسی و کۆمەڵایەتی.

جهێ ئاماژەپێکرنێیە، د مەڕاسیمەکی دا سەرۆک عەشیرەکێ عەرەبان سەرێ سەرۆک وەزیران «مەسرور بارزانی» ماچی دکەت. ئەڤێ چەندێ ژی کارڤەدان ل دویڤ خۆ دا ئینان و بوو جهێ هندێ بهێتە گوتۆبێژکرن. پشتی خواندنەکا تەمام ل دۆر بابەتی د ژێدەرێن کەڤن یێن عەرەبی دا، مێژوونڤیس و جڤاکناسێ بناڤودەنگ «عەلی ئەلوەردی» ل ساڵا ١٩٦٥ د پەرتۆکا خودا یا ب ناڤێ «دراسة في طبيعة المجتمع العراقي» دبێژیت: ماچیکرنا سەرێ سەرکردەیەکی ژ لایێ سەرکردەیەک یان مەزنەکێ عەرەبان ڤە، کارەکێ سادە یان بتنێ لێکتێگەهشتنەکا دەمکی نینە، بەلکو کریارەکا ڕەمزی و کویرە کو ب دەهان ڕامانێن جڤاکی و سیاسی یێن گران بخۆڤە دگریت. ئەڤ کریارە نیشانا ڕێزگرتنەکا هەرە مەزنە و ئاماژەیە بۆ جهێ بلندی و دانپێدانێ د ناڤبەرا ئالیان دا.

ڕەهەندێ ڕەمزی: سەر وەک ناڤەندا شەرەف و پێگەهی

ئەڤە بۆ مە دیار دکەت کو ئەڤ ڕەفتارا ژ لایێ مەزنێ هۆزا عەرەبان ڤە هاتیە ئەنجامدان، ئاماژەیەکا بهێزە بۆ دەستهەڵاتدانا تەمام یا سەرۆک وەزیران مەسرور بارزانی، و پەیامەکا ئاشکرایە: «یا تۆ بڕیارێ ل سەر بدەی، ئەم پێ د ڕازینە.» ئەڤە ژی دسەلمینیت کو د کلتوورێ بیابان و دەسەڵاتداریا عەرەبی دا ب گشتی و ب تایبەتی د سیستەمێ هۆزێن عەرەبی دا، «سەر» نە بتنێ جهێ هزرکرنێ بوویە، بەلکو ناڤەندا نامووس و فەخرا هەر سەرکردەیەکی بوویە.

ئەڤ کریارە گەلەک یا کورتە و کێمترە ژ خولەکەکێ؛ بەلێ ڕامانێن گران و کویر یێن جڤاکی و سیاسی ل پشت هەنە:

• نیشانا پایەبلندیێ یە بۆ وی کەسێ هاتیە ماچیکرن.
• دانپێدانە ب دەستهەڵات و سەروەرییا وی.
• دووماهیک هاتنە ب ناکۆکی و دوژمنکاریێ، و ئاڤاکرنا تەبایی و ئارامیێ د ناڤبەرا پێکهاتەیان دا.
• دەربڕینا سوپاسگۆزاری و وەفاداریێ یە بۆ «برا گەورە».

لێکدانەوەیا جڤاکناسی: سڕینا دفن‌بلندیێ و بەلێندانا نەشکێنەر

هەروەسا ئەلوەردی د پەرتۆکا خودا «شخصية الفرد العراقي: بحث في طبيعة النفسية الاجتماعية في البلاد العربية»، و عەباس عەززاوی د پەرتۆکا «موسوعة عشائر العراق» دا ئاماژێ پێ دکەن، دەمێ سەرکردەیەک هەڵویستەکێ قارەمانانە هەبیت و خزمەتەکا مەزن بکەت، سەرکردەیێن دی وەک ڕێزلێنان و سوپاسییا وێ مێرخاسیێ دکەن و سەرێ وی ماچی دکەن.

د نەریتێ عەرەبی دا، «سەر» سیمبۆلا شەرەف و سەربلندیێ یە؛ لەورا ماچیکرنا وی ڕێزگرتنە ل شەڕەف و مەزناهییا وی و نەهێلانا دفن‌بلندیێ یە د ناڤبەرا ئالیان دا. ب ڤێ کریارێ دیار دکەن کو چو دفن‌بلندی و خۆمەزنکرنەک د ناڤبەرا مە دا نینە و ئەم برا و هەڤپەیمانین.

ئەڤ هەڵویستە ئاماژەیە ب پشتڕاستبوون، پاراستن و سەلامەتیێ، کو دەربڕینێ ژ سۆزەکا نەشکێنەر دکەت ب وێ چەندێ کو ب چ شێوەیان ل هەمبەر ڤێ دەستهەڵات و سەرکردایەتیێ خیانەت ناهێتە کرن.