دەروونناسیا سەرکەفتن (Psychology of Success) بابەتەکێ کویر و فرە لایەنە، ئەڤ زانستە ل سەر وێ چەندێ دکۆلیت کا بۆچی هندەک کەس دشێن بگەهنە ئارمانجێن خۆ و هندەکێن دی ل نیڤا ڕێکا دمینن. سەرکەفتن ب تنێ ب شانس یان ژیرییێ نینە، بەلکو ب رەفتار و شێوازێ هزرکرنا مرۆڤی ڤە گرێدایە.

فاکتەرێن سەرکەفتنێ ئەو نینن کا شیانێن تە یێن لەشی یان بیرتیژیا تە چەند یا بهێزە، بەلکو مێشکێ سەرکەفتنێ هێزا دەروونی دهێلیت تو بسەرکەڤی.

پرسیار؟، ئەرێ ئەگەرێن سەرکەفتنا مرۆڤی پتر دزڤرن بو کیش لایەنی (شیانێن مروڤی یێن زکماکی نە، یان ژی فاکتەرێن مێشکی؟)

تیۆرییا کارۆل دێوک (Carol Dweck)

کارول دێوک Carol Dweck دەرووناسەکا ئەمریکیا بناڤودەنگە ئێکە ژ بناڤودەنگترین زانایێن دەروونی ل جیهانێ و خودانا تیورا بناڤودەنگ یا تەرزێ هزریە (mindset ) ژدایکبویا سالا١٩٤٦ ل ویلایەتا ئێکگرتی یا ئەمریکی پروفیسورا دەرووناسیە ل زانکویا هارڤارد، ڤەکولینا دەروونناسا ئەمریکی کارول دێوک(Carol Dweck) لسەر چەوانیا کارتێکرنا مێشکێ کەسی لسەر سەرکەفتنا وی، د ئەنجامێن ڤەکولینا وێ دا دیاربوو، ئەو کەسێن فاکتەرێن مێشکێ سەرکەفتنێ لدەف هەین سەرکەفتیترن ژ کەسێن دیتر، هەتا کو بیرتیژیا وان یا کێم بیت ژی، ژلایەکێ دیڤە د تیوریا سایکولوژیا نوی یا سەرکەفتنێ دا دوو جورێن مێشکان ڤەدیتن ئەوژی پێکدهێت ژ مێشکێ نەگۆڕ (جێگیر)(Fixed Mindset) و مێشکێ پێشکەفتی (Growth Mindset)، ئەف چەمکە ژلایێ زانایا دەروونی کارل دێوک هاتیە دانان و ل جیهانێ وەک کلیلا سەرەکی یا سەرکەفتنێ دهێتە نیاسین

ژ وان جورێن مێشکان؟

هزرکرنا (مێشک)جێگیر (Fixed Mindset)

خودانێن ڤێ عەقلیەتێ باوەری هەیە کو شیان و ژیری (intelligence) تشتەکێ خودا دایە و ناهێتە گوهۆڕین.

هەروەسا ئەڤ لایە یێ fixed یێ قفلە ئانکو یێ گرتی یە و شیانێن گهورین و فێربونێ نینن.

ئەرک و کاردانەڤە:

1. خۆدوور ئێخستن ژ ئالۆزیان: حەز ناکەن بچنە د ناڤ کارێن ب زەحمەت دا ژ ترسا هندێ کو شکەستنێ بینن و ب "نەزان" بهێنە هەژمارتن.
2. زوی دەست داهێلان: دەمێ تووشی ئاستەنگەکێ دبن، زوی دەست ژێ بەرددەن.
3. ماندیبوونێ ب بێ مفا دبینن: هزردکەن ئەگەر کەسەک یێ خودان بەهرە بیت، پێداویستی ب کارکرن و ماندیبوونێ نینە.
4. پشتگوهـ هاڤێتنا رەخنەیان: رەخنەیێن ئاڤەدان و مفادار وەک هێرشەکێ بۆ سەر کەسایەتیا خۆ دبینن.
5. (غیرە ـ ئیرەیی): ب سەرکەفتنا کەسێن دی هەست ب مەترسیێ دکەن.
6. ترس ژ شکەستنا: شکەستنا وەکی بنبەست دبینن هەوڵنادەن و د ترسن ژ شکەستنا.
7. باوەری هەیە کو شیان و ژیری تشتەکێ خوداییە و ناهێتە گهورین: ئەڤ جورێ مێشکی د وێ باوەرێ دایە کو شیانێن گهورینێ نینن و راوستیاینە و خوە رادەست دکەن و خودانێن ڤی جورێ مێشکی کێم گەشەیێ دکەن و سەرکەفتنێ کێم دبینن .
8. باوەری ب هندێ هەیە کو “ئەز نەشێم” یان “ئەز یێ ب ڤی رەنگی هاتیمە ئافراندن”: (دێ بینی کو هزرکرنا مروڤی د سنوورەکێ دیارکری دا دمینیت، چونکی باوەری ب هندێ هەیە کو “ئەز نەشێم” یان “ئەز یێ ب ڤی رەنگی هاتیمە ئافراندن”.
9. دوێ باوەریێ دا کو شیانێن گهورینێ نینن.
10. هەوڵدان: هەوڵدانا ببێ مفا دبینیت.

هزرکرنا پێشکەفتی (Growth Mindset)

ئەڤ کەسە باوەر دکەن کو ب ڕێکا کارکرن و فێربوونێ دشێن شیانێن خۆ پێش بێخن. ئەڤ جۆرە هزرکرنە کلیلا سەرکەفتنێیە.

هەروەسا خودانێن ڤێ عەقلیەتێ باوەری هەیە کو شیان و ژیری دشێن ب رێکا کارکرن، راهێنان و بەردەوامیێ گەشە بکەن.

ئەرک و کاردانەڤە:

1. پێشوازیکرن ل ئالۆزیان: ئالۆزیان وەکی دەلیڤەیەک بۆ فێربوونێ دبینن، نەک وەک هەرەشە.
2. بەردەوامی ل سەر کاری: دەمێ تووشی ئاستەنگان دبن، زێدەتر هەوڵددەن و دەستا ناداهێلن.
3. ماندوبوون رێکا سەرکەفتنێیە: باوەری هەیە کو ب تێکۆشانێ (پێشئێخستنێ) مرۆڤ دبیتە خودان شارەزایی.
4. فێربوون ژ رەخنەیان: رەخنەیان وەک رێنماییەک بۆ باشتربوونا کارێن خۆ وەردگرن.
5. ئیلهام وەرگرە: سەرکەفتنا کەسێن دی بۆ وان دبیتە پالدەر و وانەیەک بۆ فێربوونێ.
6. شکەستن بو وان دەسپێکەکە بو فێربونێ: شکەستن دەلیڤەیەکا نوی یە ژبو فێربونێ.
7. باوەری ب هندێ هەیە کو برێکا کارکرن و فێربونێ دشێن شیانێن خو پێشبێخن.
8. بیرکرنا مرۆڤی بەرفرەهـ دبیت، چنکو باوەری یا ب ڤان دەستەواژەیان هەی “ئەز دشێم فێربم”یان”دێ برێکا تاقیکرنێ باشتر لێ هێم”. خودانێن ڤی جورێ مێشکی ساخلەتێن مێشکێ سەرکەفتنێ هەنە، و هزرێن رێکخستی لدەف هەنە.
9. باوەری ب شیانێن خو هەنە: دشێن کاودانێن ژیانا خو بگوهرن و رێکا دەرنەچونێ ژی دناف مێشکێ خودا بگوهرن لەوما بەردەوام خو پێشدئێخین، ئەف دەستەواژە لدەف وان بەربەلاڤە “دێ تاقیکەم”.
10. هەوڵدان: برێکا گەهشتنێ دبینیت.

T.B/grow دبیتە بەشەک ژ چاندنێ ئانکو چاندنەکا ئەرێنی بەرەف پێش کا چاوا تو گولەک یان کەسکاتیەکێ دچینی و ئەو کەسکاتیە شین دبیت.

خشتەیێ بەرواردکاریێ دنافبەرا مێشکێ Fix mindest_ Growth mindeat

سەرنەکەفتن

سەرنەکەفتن دکارەکی دا بتنێ رووداوەکا کارگێری یان دارایی نینە، بەلکو بارەکێ گرانێ دەروونی یە کو کارتێکرنێ ل باوەری ب خۆ بوونێ و جێگیرییا مرۆڤی دکەت.

لڤێرێ هندەک خالێن سەرەکی یێن دەروونی هەنە کو دبنە ئەگەرێ بێهێزبوونا مرۆڤی پشتی سەرنەکەفتنێ، دگەل چەند پێشنیاران بۆ تێپەراندنێ و هندەک کێشەیێن دەروونی د دیڤ دا دهێن و دبنە ئەگەر کو رەوشا دەروونی یا وی تاکە کەسی تێک بچیت، یێ شکەستنێ(سەرنەکەفتنێ) بینیت:

• هەست ب گونەهباریێ: مرۆڤ هەست پێدکەت کو وی دەم و وزە و چاڤەرێکرنا چەندین کەسان شکاند. یاریزانا بکە نموونە
• ترس ژ تاقیکرنێن نوی: سەرنەکەفتن دبیتە ئەگەر کو مرۆڤ ب ترسیت دووبارە دەست ب کارەکی بکەت، ژبەر ترسا شکەستنەکا دی.
• کێمبونا باوەریێ ب خۆ: مرۆڤ گومانێ ژ شیانێت خۆ دبەت، وەسا دبینیت کو ئەو نە یێ ژ هەژیە بو سەرکەفتنێ. "
• بۆ هیڤی و نەهێلانا بێ ئومێدیێ: ﴿وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ﴾ (سورة آل عمران) "سست نەبن و خەمگین نەبن، و هەر هوون یێن سەرکەفتی و بلندن ئەگەر هوون خودان باوەر بن."

شکەستن نە دوماهیکا ژیانێیە، بەلکو دەسپێکەکا نوویە بو وێ چەندێ تو بزانی کادێ چاوا ب رێکا درست گەهی ئارمانجێن خو. هندەک جاران سەرنەکەفتن قوناغەکا نوی و بهێزە ژبو سەرکەفتنێ، چ جاران ژ شکەستنێ نەترسە شکەستن نه‌ دوژمنا سه‌رکه‌فتنێ یه‌، به‌لکو پشکه‌که‌ ژ وێ."

سەرکەفتن ئەو نینە کو تو چ جار نەکەڤی، بەلکو ئەوە کو پشتی هەر کەفتنەکێ تو بزانی چەوا راببیە ڤە." چونکی شکەستن دەسپێکا زانینێ یە، نمونەیا ب سەرکەفتن و شکەستنێ ئێک ژبو قوتابیێت دوازدێ ئێک ژبو یاریزان و هندگافتنا وان

T.B/شکەستن یان سەرنەکەفتن د کارەکی دا، دیتنەکا دەروونی یا گەلەک ژ مرۆڤان ئازار ددەت. لێ ژ روویێ دەرونناسی ڤە، ئەڤە بتنێ حالەتەکێ دەمکی یە، و نە دۆماهیکا کەسایەتیا تەیە.

ئەڤە چەوانیا لێکدانەوەیا شکەستنێ یە ژ ڕوویێ دەروونی ڤە و چەوا مرۆڤ دشێت خۆ ل سەر رابگریت.

د دەرونناسیێ دا، ئەو کەسێن سەرکەفتی ل شکەستنێ نادانن وەک "کۆتایی"، بەلکو دبینن وەک "پێزانینەکا نوو".

• نموونە: ئەگەر تو فێری زمانی دبی و تو د تاقیکرنەکێ دا سەرنەکەفتبی، ئەڤە نە نیشانەیا نەزانینا تە یە، بەلکو نیشانەیا وێ یەکێ یە کو رێکا تە یا خواندنێ پێدڤی ب گۆهرینێ یە.

ئایەتا پیرۆز

د قورئانا پیرۆز دا، خودێ د چەندین ئایەتێن مەزندا یا دایە دیارکرن کو دبنە ئەگەرێ ئارامیێ و گوهۆڕینا نێرینا مرۆڤی بۆ شکەستن و تەنگاڤیان. ئێک ژ کاریگەرترین ئایەتان کو ب دروستی دگەل وێ گۆتنا جەنابێ تە ئاماژە پێ دای (رُبَّ نقمَةٍ في طيِّها نِعمة) دگونجیت، ئەڤ ئایەتەیە:

﴿وَعَسَىٰ أَن تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَن تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾ (سورەتێ البقرة - ئایەتا ٢١٦)

واتایا ئایەتێ: "و دبیت هوون ژ تشتەکی حەز نەکەن و ئەو بۆ هەوە خێر بیت، و دبیت هوون حەژ تشتەکی بکەن و ئەو بۆ هەوە شەڕ بیت، و خودێ دزانیت و هوون نزانن."

چیروک

ئەو کەسێ چ جاران شکەستن نەدیتبیت، دیارە چ جاران تشتەکێ نووی تاقی نەکریە.

تۆماس ئەدیسۆن (Thomas Edison) ب ئێک ژ مەزنترین داهێنەرێن مێژوویێ دهێتە هەژمارتن، نە تەنێ ژبەر هندێ کو وی تشتێن نوو داهێنان، بەلکو ژبەر کو وی چ جار "نەخێر" و "سەرنەکەفتن" قەبوول نەدکرن.

لێرەدا هندەک خالێن سەرنجڕاکێش دەربارەی ژیانا وی و پەیوەندییا وی ب شکەستن و سەرکەفتنێ ڤە دێ بو تە دەستنیشان کەم:

1. زارۆکینی و قوتابخانە

ئەدیسۆن ل قوتابخانێ تەنێ سێ مەهان ماندوو بوو! مامۆستایێن وی دگۆتن کو ئەو یێ "کێم ئەقلە" و مێشکێ وی تشتان وەرناگریت. بەلێ دایکا وی باوەری ب شیانێن وی هەبوو و ل مال دەرس پێ ددا. ئەڤ چەندە نیشا مە ددەت کو جاران دەستنیشانکرنا خەلکی بۆ شیانێن مرۆڤی یا خەلەتە.

2. فەلسەفا وی بۆ شکەستنێ

ئەدیسۆن خودانێ زێدەتر ژ ١,٠٩٣ داهێنانێن تۆمارکری بوو (وەکی گڵۆپ، فۆنۆگراف، کامیرەیا سینەمایی). دەمێ ل سەر چێکرنا پاترییەکێ کار دکر، زێدەتر ژ ١٠,٠٠٠ جاران تووشی سەرنەکەفتنێ بوو. دەمێ هەڤالەکێ وی گۆتیێ: "ئەرێ تو ماندوو نەبووی ژ ڤان هەمی شکەستنان؟"، وی گۆت:

"ئەز تووشی شکەستنێ نەبوویمە، من تەنێ ١٠.٠٠٠ رێک دیتن کو کار ناکەن."

ئەڤ هزره‌ ئاراستەیەکێ نووی ددەتە مرۆڤی؛ هەر سەرنەکەفتنەک تەنێ لاپەرەکێ زانینێیە.

3. کارگەها وی سۆت!

ل سالا ١٩١٤، دەمێ ئەدیسۆن د تەمەنێ ٦٧ سالیێ دا بوو، کارگەها وی یا مەزن ئاگر بەربوویێ و هەمی ئامیر و کارێن وی یێن چەندین سالان بوونە خەلوز. ل جهێ کو بێ ئومێد ببیت، وی گۆت:

"سوپاس بۆ خودێ، هەمی خەلەتیێن مە سۆتن! نوکە ئەم دشێین ژ نوو دەست پێ بکەین." سێ هەفتە پشتی وی ئاگری، وی ئامیرێ "فۆنۆگراف" (ئامیرێ دەنگی) داهێنا.

بیرامە ل سوزا خودایێ مەزن و دلوڤان د ئینیت: ﴿فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا﴾ (سورة الشرح) ڤێجا ئه‌و نه‌خۆشییا دوژمنێن ته‌ دگه‌هيننه‌ ته‌ بلا ته‌ ژ به‌لاڤكرنا په‌يامێ سست نه‌كه‌ت؛ چونكى د گه‌ل هه‌ر به‌رته‌نگییه‌كێ به‌رفره‌هییه‌ك هه‌يه‌. "د گه‌ل هه‌ر به‌رته‌نگییه‌كێ به‌رفره‌هییه‌ك هه‌يه‌"

٤. نهێنیا سەرکەفتنا وی

ئەدیسۆن باوەری ب "بلیمەتیێ" ب تنێ نەبوو. وی دگۆت:

"سەرکەفتن پێکدهێت ژ ١٪ بلیمەتی IQعبقری و ٩٩٪ خوهدان و ماندیبوون."

هندەک ژ داهێنانێن وی یێن گرنگ:

• گڵۆپا کارەبێ: هەرچەندە ئەو نە یێ ئێکێ بوو هزرا گڵۆپێ کری، بەلێ ئەو یێ ئێکێ بوو کو گڵۆپەک چێکری بۆ ماوەیەکێ درێژ کار بکەت و خەلک بشێن بکاربینن.
• سیستەمێ دابەشکرنا کارەبێ: وی رێکەک داهێنا کو کارەب بگەهیتە مالێن خەلکی.
• وێنەیێن لڤۆک (سینەما): بناغێ سینەمایا ئەڤرۆ ل سەر دەستێ وی هاتە دانان.

ئەدیسۆن نموونەیا وێ چەندێیە کو سەرنەکەفتن تەنێ دەرفەتەکە بۆ دەسپێکرنەکا ژیرانەتر.

ژ لایێ مێژوویی ڤە، د سەردەمێ تۆماس ئەدیسۆنی دا تاقیکرنێن ستاندارد یێن IQ ب ڤی شێوەیێ ئەڤرۆ نەبوون، لەوا چ نمرەیەکا فەرمی و تۆمارکری بۆ وی نینە.

بەلێ، ل سالا ١٩٢٦ێ لێکۆلینەکا ناڤدار ژ لایێ زانایەکا ب ناڤێ کاسرین کۆکس (Catharine Cox) هاتە ئەنجامدان، کو تێدا هەول ددا نمرەیا زیرەکیا کەسایەتیێن مەزن یێن مێژوویێ ب رێکا پێداچوون و شیکارکرنا دەستکەفت، کار و ژیانا وان دیار بکەت. د ڤێ لێکۆلینێ دا:

• نمرەیا IQ یا ئەدیسۆنی ب نێزیکی ١٦٠ هاتە خەملاندن.

بۆ هندێ تو بزانی کا ئەڤ ژمارەیە چەند یا بلندە:

• نمرەیا ناڤنجی (Normal) یا مرۆڤان د ناڤبەرا ٩٠ بۆ ١١٠ دایە.
• هەر کەسەکێ نمرەیا وی ل سەر ١٤٠ بیت، ب بلیمەت دهێتە هەژمارتن.

بەلێ خالەکا گرنگ هەیە کو دڤێت بزانی؛ سەرکەفتنا ئەدیسۆنی تەنێ ب نمرەیا IQ نەبوو. گەلەک زانا هەبوون کو زیرەکیا وان ژ یا ئەدیسۆنی بلندتر بوو، بەلێ وەکی وی سەرنەکەفتن. ئەدیسۆن نموونەیا وێ چەندێ بوو کو "زیرەکیا کارپێکری" (Applied Intelligence) و بەردەوامی ژ زیرەکیا تیۆری گرنگترن.

وەکی وی بخۆ دگۆت: "کارێ گران چ جێگر نینن"، ئانکو زیرەکی ب تنێ بێی کارکرن داهێنانێ دروست ناکەت.