پوختەیا جێبەجێکرنێ

کۆنفیدراسیۆنا دیاسپۆرا کوردستان (KDC) ڕێکخراوەکا جیهانی یا چەتری یە، ل سەر دەستێ جەنابێ سەرۆک "مەسعود بارزانی" هاتیە دامەزراندن بۆ ڕێکخستن، گرێدان و بهێزکرنا جڤاک و دامەزراوەیێن دیاسپۆرا کوردستانێ ئەوێن ل دەرڤەی وەلاتی دژین. کارێ وێ فیدراسیۆنێن دیاسپۆڕایێ، سەنتەر، کۆمەڵە، تۆڕێن بسپۆری و فەرهەنگیێن تایبەتمەند، و ئەندامێن جڤاکی ل دۆر کارێن پێشینەیێن هەڤبەش کۆم دکەت؛ ژ وان زمان، ناسنامە، پەروەردە، گەشەپێدانا گەنجان، پاراستنا فەرهەنگی، پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و بڕەخساندنا پەیوەندیێن بهێزتر د ناڤبەرا دیاسپۆرا و کوردستانێ دا.

ئامادەییا گشتی یا کۆنفیدراسیۆنێ ڕۆلەکێ بەرفرەهـ یێ پرێن هەڤپشتیێ نیشان ددەت: بهێزکرنا هەڤکاریێ د ناڤبەرا دامەزراوەیێن دیاسپۆڕایێ دا، پاراستنا زمان و فەرهەنگێ کوردی، پشتەڤانیکرنا گەنج و قوتابیان، گرێدانا نڤیسەر و پسپۆران، بەشداریکرنا ل گەل حکومەت و دامەزراوەیێن نێڤدەولەتی، و بەرزکرنا دەنگێ ئەو ئاریشەیێن کاریگەریێ ل سەر جڤاکێن کوردستانی و پەنابەران دکەن.

بەڕێز شیفا بارزانی ب شێوەیەکێ فەرمی ژ لایێ کۆنفیدراسیۆنێ ڤە وەک سەرپەرشتێ گشتی یێ کۆنفیدراسیۆنا دیاسپۆرا کوردستان هاتیە نیاسین. ئاستێ بەڵگەنامەکری یێ کارێ وی سەرپەرشتیکرنا هێلا کارگێڕی یا ستراتیجی دگەل دامەزراوەیێن دیاسپۆڕایێ، حکومەت و ناڤەندێن نێڤدەولەتی بخۆڤە دگریت، هەروەسا دەستپێشخەریێن ل دۆر زمانێ کوردی، فەرهەنگ، گەنج، پەنابەر و پەیوەندیێن د ناڤبەرا کوردستانێ و جڤاکێن دەرڤەدا بڕێڤەدبەت.

دامەزراندن و کۆنگرەیێن مەزن

کۆنفیدراسیۆنا دیاسپۆرا کوردستان ل هەولێرێ د کانوونا ئێکێ یا ساڵا ٢٠٢١ێ دا هاتە دامەزراندن. کۆنفرانسێ وێ یێ ئێکێ یێ دامەزراندنێ ل ٤ی کانوونا ئێکێ یا ساڵا ٢٠٢١ێ ب پشتەڤانی و سەرکردایەتیا بەڕێز سەرۆک مەسعود بارزانی هاتە ئەنجامدان، کو نیشانا دەستپێکا چوارچۆڤەیەکێ ڕێکخستی یێ جیهانی بوو بۆ بهێزکرن و هەماهەنگیکرنا دامەزراوەیێن دیاسپۆرا کوردستانێ.

کۆنگرەیێ دووێ یێ کۆنفیدراسیۆنێ ل بەرلین ل ئەڵمانیا ل ٧–٨ کانوونا ئێکێ یا ساڵا ٢٠٢٤ێ برێڤەچوو. پتر ژ ٤٠٠ نوێنەران ژ پشکێن جودایێن کوردستانێ و دیاسپۆڕایێ کۆمکرن، دا کو هەڤکاریێ د ناڤبەرا سەنتەرێن دیاسپۆڕایێ، فیدراسیۆن و ڕێکخراوان دا د چوارچۆڤەیەکێ بەرفرەهترێ جیهانی دا پێش بێخیت.

ئەڤ هەردوو کۆمبوونە نیشانێن وەرچەرخانێ نە د گەشەپێدانا دامەزراوەیی یا کۆنفیدراسیۆنێ دا: یا ئێکێ چوارچۆڤێ جیهانی ل ساڵا ٢٠٢١ێ ئاڤا کر، د دەمەکی دا یا دووێ ئەڤ چوارچۆڤەیە ل ساڵا ٢٠٢٤ێ بەرفرەهتر و بهێزتر کر.

١. کۆنفیدراسیۆن چی یە؟

باشترین پێناسە بۆ KDC ئەوە کو وەک چەترەکا هەماهەنگیێ یا جیهانی یە بۆ دامەزراوەیێن دیاسپۆرا کوردستانێ. جڤاکێن کوردی ل دەرڤەی وەلات ژ لایێ جوگرافی ڤە بەلاڤەنە و ژ لایێ دیالێکت، ئاین، نێرینا سیاسی، پیشە و دەڤەرێن خۆ یێن ڕەسەن ڤە هەمەجۆرن. بهایێ کۆنفیدراسیۆنەکێ د وێ چەندێ دایە کو پێکهاتەیەکێ ئەوتۆ دروست دکەت کو ب ڕێکا وێ ڕێکخراو و جڤاکێن جودا بشێن ل سەر کارێن پێشینە و هەڤبەش هەڤکاریێ بکەن، بێی کو پێتڤی بیت تایبەتمەندییا خۆ ژ دەست بدەن.

لەوڕا، ڕۆلێ وێ بەرفرەهترە ژ ڕێکخستنا ئاهەنگان. ئارمانجا وێ ئاڤاکرنا شیانێن دامەزراوەیی یە ل تەڤایا دیاسپۆڕایێ: گرێدانا ڕێکخراوان، گەشەپێدانا تۆڕان، بهێزکرنا کارێ فەرهەنگی و پەروەردەیی، پشتەڤانیکرنا نەوەیێن پاشەڕۆژێ و ئاڤاکرنا پەیوەندیێن باوەرپێکری دگەل دامەزراوەیێن گشتی.

٢. بۆچی هەیە؟

جڤاکێن دیاسپۆڕایێ خودان شیانێن مەزنن د بوارێن مرۆڤی، پەروەردەیی و پیشەیی دا، بەلێ سەرکەفتنا تاکەکەسی ب خۆکارانە نابیتە هێزەکا کۆمەڵایەتی. بێی هەماهەنگی، ڕێکخراو پەرت و بەلاڤ دمینن، شارەزایی بێ مفاوەرگرتن بەرزە دبیت، نەوەیێن نوو تووشی دابڕینا زمانی و فەرهەنگی دبن، و دەنگێ داخوازیێن جڤاکی ب زەحمەت دگەهیتە بڕیاربەدەستان.

کۆنفیدراسیۆن هەیە دا کو هاریکاریا ڕێکخستنا ڤان شیانان بکەت. ئارمانجا وێ یا مەزنتر گرێدانا کەسایەتی و دامەزراوەیانە؛ پاراستنا ناسنامەیێ، بهێزکرنا نەوەیێن داهاتی، هاندانا بەشداریکرنا ئاڤاکەر د وەلاتێن ئاکنجیبوونێ دا، و پاراستنا پەیوەندیێن کارا د ناڤبەرا کوردستانێ و دیاسپۆڕایا وێ دا.

٣. بوارێن سەرەکی یێن بەرپرسایەتیێ

• ڕێکخستن و گرێدانا دامەزراوەیێن دیاسپۆرا کوردستانێ و هاندانا هەڤکاریێ ل سەرانسەری جیهانێ.
• پاراستن و پێشخستنا زمانێ کوردی، فەرهەنگ، ئەدەبیات، کەلەپوور و ناسنامەیا نیشتمانی.
• پشتەڤانیکرنا زارۆک و نەوەیێن نوو بۆ پاراستنا پەیوەندیەکا بهێز ب کەلەپوورێ نیشتمانی ڤە.
• هاندانا پەروەردەیی، دەستکەفتێن ئەکادیمی، گەشەپێدانا پیشەیی و سەرکردایەتیێ د ناڤ گەنجێن دیاسپۆڕایێ دا.
• گرێدانا نڤیسەر، پەروەردەکار، ئەکادیمی، پسپۆر، هونەرمەند و تەخێن دی یێن شارەزا د ناڤ دیاسپۆڕایێ دا.
• پێشڤەبرنا پەیوەندیێن ئاڤاکەر دگەل حکومەتان، پەرلەمانتاران، زانکۆیان، ڕێکخراوێن جڤاکا سڤیل و ناڤەندێن نێڤدەولەتی.
• بهێزکرنا پرێن هەڤکاریێ د ناڤبەرا کوردستانێ و جڤاکێن دیاسپۆڕایێ دا.
• پێشکێشکرنا داکۆکیکاریا جیهانی یا ئاشتیانە، یاسایی و بەڵگەدار ل سەر دۆز و مافێن جڤاکێن کوردی.
• گەهاندنا دەنگ و ئاریشەیێن پەنابەر و ئاوارەیێن کورد بۆ دامەزراوەیێن پەیوەندیدار.
• پێشخستنا گیانێ پێکڤەژیان، دیالۆگ و بەشداریکرنا بەرهەمدار د ناڤ جڤاکێن وەلاتێن خودانمێڤاندار دا.

٤. پاراستنا زمانێ کوردی و فەرهەنگێ

پاراستنا زمانی ئالنگارییەکا سەرەکی و درێژخایەنە بۆ هەر دیاسپۆڕایەکێ. KDC پشتەڤانی ل فیدراسیۆنا جیهانی یا زمانێ کوردی کریە، کو قوتابخانە، پەروەردەکار و شارەزایێن ئەکادیمی ئێخستینە د ناڤ چوارچۆڤەیەکێ گشتگیر دا بۆ پەروەردەیا زمانی ل دەرڤە. ڕاپۆرتێن KDC ل ساڵا ٢٠٢٦ێ بەحسا پتر ژ ٣٥ قوتابخانەیێن زمانێ کوردی دکەن کو د ڤێ تۆڕێ دا بەشدارن.

ئەڤ بزاڤە ئارمانج ژێ نەهێلانا پارچەبوونێ یە ب ڕێکا پشتەڤانیکرنا قوتابخانە و مامۆستایان، هاندانا خێزانان بۆ ئاخفتنا ب زمانێ کوردی د ناڤ مالێ دا، بەرفرەهکرنا دەلیڤەیێن فێربوونێ، و خۆڕاگرتنا گرێدانا ناڤبەرا زمان، دیرۆک و ناسنامەیێ دا.

پاراستنا فەرهەنگی بوارێن ئەدەبیات، مۆزیک، هونەر، فۆلکلۆر، بیرئانینێن نەتەوەیی و چالاکیێن فەرهەنگیێن جەماوەری بخۆڤە دگریت. ئەڤ کارە خزمەتا ناساندنا ڕاستەقینە یا فەرهەنگا کوردی دکەت ل دەف گەلێن دی، دوور ژ کارڤەدانێن سیاسی و ململانێیان.

٥. گەنج، قوتابی و نەوەیێن داهاتی

کاریگەریا ڕاستەقینە یا ڕێکخستنا دیاسپۆڕایێ ل سەر ئاستێ نەوەیێن نوو دیار دبیت. پێدڤیە بەشداریکرنا گەنجان ناسنامەیا فەرهەنگی ب پەروەردە، سەرکردایەتی، گەشەپێدانا پیشەیی و ئەرکێن مەدەنی ڤە گرێ بدەت.

چالاکیێن کۆنفیدراسیۆنێ پشتەڤانیکرنا قوتابیان، ڕەخساندنا دەرفەتێن خواندنێ و پرۆژەیێن گرێدانا گەنجان ب کوردستانێ ڤە لەپێشینە کریە. ئارمانجا ستراتیجی نە تەنێ پشکداریکرنە د هەلکەفتێن فەرهەنگی دا، بەلکو پێگەیاندنا گەنجێن خودانشیانە کو بشێن د وەلاتێن نیشتەجێبوونێ دا پلەیێن بلند دەستڤە بینن، د دەمەکی دا کو وابەستەییەکا ب هێز ب زمان، کەلەپوور و مللەتێ خۆ ڤە بپارێزن.

٦. ئەکادیمی، نڤیسەر و پسپۆر

دیاسپۆڕا سامانەکێ مەزنێ مرۆڤی یێ ئەکادیمی و پیشەیی د ناڤ خۆدا دگریت. پێکهاتەیەکا جیهانی یا چالاک دشێت ببیتە پرەک بۆ کۆمکرن و ئاراستەکرنا ڤان بسپۆرییان ل شوونا پەرتەوازەبوونێ.

KDC پشتەڤانی ل دروستبوونا پێکاتەیێن پسپۆری کریە، وەک فیدراسیۆنا نڤیسەرێن دیاسپۆرا کوردستانێ، کو کۆنگرەیێ وێ یێ ئێکێ ل ساڵا ٢٠٢٦ێ داکۆکی ل سەر گرێدانا نڤیسەران، دەولەمەندکرنا ئەدەبیاتێ کوردی و ئاڤاکرنا پرێن هەماهەنگیێ د ناڤبەرا نڤیسەرێن نافخۆ و دیاسپۆڕایێ دا کر. هەمان مۆدێلێ کارکردنێ دشێت بوارێن نۆشداری، ئەندازیاری، یاسایی، بازرگانی و ڤەکۆلینێن زانستی ب ڕێکا تۆڕبەندی و ڕاوێژکاریێ ڤەگریت.

٧. پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و دامەزراوەیێن فەرمی

ئێک ژ ئەرکێن هەرە گرنگ یێن دیاسپۆڕایەکا بهێز، شیانا ئاڤاکرنا پەیوەندیێن باوەرپێکری و بەردەوامە دگەل دامەزراوەیێن فەرمی دا. چالاکیێن KDC پەیوەندیێن دبلۆماسی دگەل بەرپرسێن حکومی و سیاسی د وەلاتێن ئەوروپی دا و دگەل ڕێکخراوێن نێڤدەولەتی ئەنجام داینە.

ئەڤ بەشداریکرنە حوکمەتێن خۆجێیی، پەرلەمانتاران، زانکۆیان و نوێنەرایەتیێن دیپلۆماسی ب خۆڤە دگریت. مەرەم ژ ڤێ، چێکرنا کەنالێن ڕاستەوخۆ یێن دیالۆگێ، لێکگەهشتنا هەڤبەش، پێشخستنا هەڤکاریا کەلتووری و مسۆگەرکرنا گەهاندنا داخوازیێن ڕەوا یێن دیاسپۆڕایێ یە ب شێوەیەکێ یاسایی و پرۆفێشناڵ.

٨. پەنابەر و دۆزێن مرۆڤایەتی

کۆمەکا مەزن ژ خێزانێن دیاسپۆرا کوردستانێ وان کەسان پێکدئینن ئەوێن کاریگەرییا شەڕ، نەدادپەروەری، کۆچبەری و ئاوارەبوونێ دیتین. کۆنفیدراسیۆن دشێت ڕۆلەکێ گرنگ یێ هەماهەنگیێ و لۆبیکرنێ بگێڕیت ب ڕێکا دەستنیشانکرنا ئاریشەیان و گەهاندنا وان بۆ دامەزراوەیێن نێڤدەولەتی.

د ئادارا ٢٠٢٦ێ دا، بەڕێز شیفا بارزانی ل جنێڤ دگەل کۆمیسیارێ بلندا نەتەوەیێن ئێکگرتی بۆ پەنابەران (UNHCR) کۆمبوو دا کو دانوستاندنێ ل سەر ڕەوشا پەنابەران و هاریکاریکرنا ئاوارەیێن کورد بکەت. ئەڤە ڕۆلێ کۆنفیدراسیۆنێ وەک پرەک د ناڤبەرا پێداویستیێن دیاسپۆڕایێ و دامەزراوەیێن نێڤدەولەتی دا نیشان ددەت، بێی کو ببیتە جهگرێ ئەرکێ حکومەتان و ئاژانسێن هەوارچوونێ.

٩. فیدراسیۆنێن وەلاتان و ڕێکخراوێن خۆجێیی

پێکهاتەیێ جیهانی پشتبەستنێ ل سەر فیدراسیۆنێن چالاک یێن ل سەر ئاستێ وەلاتان و ڕێکخراوێن ل ناڤ باژێران دکەت، ژ بەر کو ئەڤ دەستە شارەزایێ یاسا، ژینگەهـ و کولتوورێ ئەو جهێن تێدا کار دکەن نە.

ڕۆلێ فیدراسیۆنان هەماهەنگی یە ل سەر ئاستێ دەولەتێ، لێ سەنتەر و کۆمەڵەیێن خۆجێیی نێزیکترینن ژ خێزانان. لەوڕا بۆرییا پەیوەندیێ ب دوو ئاڕاستان کار دکەت:

• ژ خوارێ بۆ سەر: جڤاک ← ڕێکخراوا خۆجێیی ← فیدراسیۆنا وەلاتی ← کۆنفیدراسیۆن (پێداویستی، ئاریشە و پێشنیار بەرەڤ سەرێ دهێنە ڕەوانەکرن).
• ژ سەرێ بۆ خوار: کۆنفیدراسیۆن ← فیدراسیۆنا وەلاتی ← ڕێکخراوا خۆجێیی ← جڤاک (ستراتیجی، دەرفەت، ئاراستەکردن و پشتەڤانیا مەعنەوی دهێنە دابەشکرن).

١٠. ڕۆڵێ بەڕێز شیفا بارزانی

بەڕێز شیفا بارزانی ب شێوەیەکێ فەرمی ژ لایێ KDC ڤە وەک سەرپەرشتێ گشتی یێ کۆنفیدراسیۆنا دیاسپۆرا کوردستان هاتیە نیاسین. بەڵگەنامە و بزاڤێن وی نیشانێن ڕۆلەکێ سەرەکی یێ ستراتیجی و نوێنەرایەتیکرنێ نە د گەشەپێدانا بزاڤا دیاسپۆرا کوردستانێ دا ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی.

ئەرکێن وی یێن سەرەکی هەماهەنگی دگەل دامەزراوەیێن دیاسپۆڕایێ، سەرپەرشتیکرنا دەستپێشخەریێن زمانی و فەرهەنگی، پەیوەندی دگەل نوێنەرێن حکومی و دیپلۆماتکاران، پشتەڤانیا لاوان و لۆبیکرن بۆ مافێن پەنابەران بخۆڤە دگریت؛ ب مەرەما ئاڤاکرنا کەنالەکێ پێشکەفتی د ناڤبەرا کوردستانێ و جیهانا دەرڤەدا.

١١. بنەمایێن سەرکردایەتیا سەرکەفتی د دیاسپۆڕایێ دا

دا کو دامەزراوە باوەریێ دگەل جڤاکی و دەستەیێن بیانی مسۆگەر بکەت، سەرکردایەتی دڤێت پابەندی ڤان بنەمایان بیت:

• لێپرسینەوە: دابەشکرنا دەستهەڵاتان و زەلالکرنا بەرپرسایەتیێ د بڕیاردانێ دا.
• شەفافیەت: ڕوونبوونا دارایی و ئیداری یا گشت پرۆسە و بڕیاران.
• پیشەییبوون (پرۆفێشناڵیزم): نوێنەرایەتیا فەرمی یا سەنگین و جهێ باوەریێ.
• گشتگیری: رێزگرتن ل هەمەجۆرییا دیاسپۆڕایێ و دورکەفتن ژ تەسکبینیا حزبی و دەڤەرداریێ.
• بەردەوامییا پەیوەندیێ: ئاڵوگۆڕا زانیاریان ب شێوەیەکێ ڕێکخستی ل گەل تەخێن جڤاکی.
• تەواوکەری و هەڤکاری: دۆزینەوەیا خالێن هەڤپشک ل شوونا ململانێ و دووبارەکرنا کاران.
• خزمەتگوزاری: پۆست کەرەستەنە بۆ گەهشتن ب ئارمانجێن نەتەوەیی، نەکو مەرەمێن کەسی.
• بەرهەمداری: پیڤانا کاران ب ئەنجام و گوڕانکاریێن فەرهەنگی و پێگەیاندنێ.

١٢. پێوەرێن سەرکەفتنێ

هێزا کۆنفیدراسیۆنێ ب قەبارەیێ ڕاستەقینە یێ گوڕانکاریان دهێتە پیڤان، نە ب ژمارەیا کۆمبوون و وێنەگرتنان. پێوەرێن بنەڕەتی ئەڤەنە:

• ئەرێ ڕێژەیا زارۆکێن فێربوویێن زمانێ کوردی زێدە بوویە؟
• ئەرێ گەنج و ژن د سەرکردایەتیا چالاکیان دانە؟
• ئەرێ دەلیڤەیێن کاری و پەروەردێ بۆ قوتابی و خودان شیانان هاتینە پەیداکرن؟
• ئەرێ پەیوەندی دگەل پەرلەمان و حوکمەتێن جیهانێ پێشڤەچووینە؟
• ئەرێ وێنەیێ کوردان ل دەرڤە ئەرێنی تر و ڕێزلێگیراوتر لێ هاتیە؟

پرسیارا جەوهەری ئەڤەیە: ئەرێ دیاسپۆرا کوردستانێ پتر یا ڕێکخستی و ئامادەیە بۆ ڕادەستکرنا ڤێ ناسنامە و سامانێ نەتەوەیی بۆ نەوەیێن بهێت؟

ئەنجام

کۆنفیدراسیۆنا دیاسپۆرا کوردستان هەیاتییا خۆ ژ وێ ڕاستیێ وەردگریت کو دیاسپۆڕا سامانەکێ نەبڕاوەیە. ب ڕێکخستنەکا زانستی، ئەڤ دامەزراوەیە دشێت ببیتە قەلغانێ پاراستنا زمان و ناسنامەیێ، ناڤەندا بارهێنانا نەوەیێن داهاتی، سەنتەرێ پێگەیاندنا سەرمایێ مرۆڤی و دەنگێ ڕەوایێ دۆزا مللەتەکێ ل تەڤایا جیهانێ.

پەیاما مەزن د سێ تەوەڕان دا کورت دبیتەڤە:

• کورد بۆ کورد: بهێزکرنا گیانێ هەڤپشتی و ناسنامەیا نەتەوەیی.
• دیاسپۆڕا بۆ کوردستانێ: بکارئینانا شارەزایی و سامانێ دەرڤە بۆ خزمەتا ئاڤەدانی و پێشڤەچوونا کوردستانێ.
• کوردستان و دیاسپۆڕا بۆ جیهانێ: ناساندنا دۆز، دابونەریت و شارستانیەتا کوردی ب جیهانا پێشکەفتی ب ڕێیێن شارستانی.