ماددێ ٢ یێ دەستوورێ عێراقێ: ئیسلام و دیمۆکراسیەت د ناڤبەرا هەڤدژی و تەواوکاریێ دا

قۆناغەکا نوی یا تێڕامانێ د ئاریشا فقهی و دەستووری یا ساڵا ٢٠٠٥ێ دا

ئەرێ د بنەڕەت دا ئەڤ هەردوو تێگەهە (ئیسلام و دیمۆکراسیەت) هەڤدو دگرن یان ژی ب تەمامی ژ ئێک د جیاوازن؟ ئەڤە ئەو پرسیارە یا کو کۆمەکا نڤیسەر و فقهزانێن یاسایی هێلای کو ڕەخنێ ل ماددێ ٢ یێ دەستوورێ عێراقێ یێ ساڵا ٢٠٠٥ێ بگرن. ئەڤ ماددە شێوازێ دەوڵەتێ دیار دکەت و هەمی بنەمایێن دی ل سەر ئاڤا دبن، لەوما ڕەنگڤەدانا ڤێ دووفاقییێ ل سەر تاکێ عێراقی گەلەک یا دیارە و پێدڤی ب ڕەهەندەکێ نوو یێ بەرێخۆدانێ هەیە.

ڕەشبینیا فقهی ل ڤێرێ سەرهڵددەت: ئەگەر هەر یاسایەک دەربچیت، دێ مەترسیا هەی کۆ دگەل لایەنەکێ گونجیت و لایەنێ دی باطل بکەت، کۆ ئەڤە هەڤسەنگییا یاسایێ ژ ناڤ دبرت و بنەمایێ هێزێ زاڵ دکەت.

خالێن ناکۆک د ناڤبەرا هەردوو هزران دا

پترییا ڕەخنەیێن ل سەر دیمۆکراسیەتێ د هەمبەر ئیسلامێ دا، د زڤڕن بۆ دوو تەوەرێن سەرەکی:

بۆچی دبنەڕەت دا دکارن پێکڤە بگونجن؟

بەرێخۆدانا فرەڕەهەند دیار دکەت کو ئارمانجێن گشتی یێن ئیسلامێ و میکانیزمێن دیمۆکراسیەتێ د گەلەک خاڵان دا د گەهنە ئێک:

• پرەنسیپێ شورا: د قورئانێ دا سورەتەک ب ناڤێ (الشوری) هەیە، کو کۆڵەکەکا دیمۆکراسی یا بەشداریپێکرنا خەلکی یە د بڕیارێ دا.
• پاراستنا مافان (وثیقة المدینة): ئەڤ بەڵگەنامەیە ئێکەم دەستوور بوو کو تێدا ماف و ئەرکێن هاولاتیبوونێ (موسڵمان و نەوموسڵمان) پێکڤە پاراستن.
• ڕەخنا ئاڤاکەر: بنەمایێ (الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر) جۆرەکە ژ ئازادیا ڕادەربڕینێ و چاودێریا دەستهەڵاتێ، وەک چەوا ڕەخنە ل خەلیفە عومەرێ کورێ خەتابی دهاتە گرتن.

"ژ ڤێ هاوکێشەیێ دوو دەرئەنجامێن فەلسەفی کێشراون:
١. تو دشێی دەوڵەتەکا دیمۆکراسی یا ئیسلامی دابمەزرینی.
٢. بەلێ تو نەشێی دەوڵەتەکا ئیسلامی یا دیمۆکراسی دابمەزرینی."

مۆدێلێن سەرکەفتی یێن جیهانی

وەڵاتێن وەک ئەندۆنیسیا، تونس، و مالیزیا دانپێدانێ ب دیمۆکراسیەتێ دکەن و دۆزێ دکەن کو دگەل ئایینی د گونجیت. ئەڤ مۆدێلە دیار دکەن کو ئەگەر عێراق د پێناسەیا خۆ یا دەستووری دا ل سەر بنەمایێ مۆدێلێ ئێکێ (دەوڵەتەکا دیمۆکراسی یا ئیسلامی) کار بکەت، ئەو هەڤدژییە نامینیت و دەستوور شکۆیا خۆ دپارێزیت.