Dîrok gelek caran bi şeran tê vegotin: bi padîşahan, fermandaran, fetihan û împaratoriyên hilweşiyayî. Lê rastî ev e ku guhertinên herî mezin ên mirovatiyê pir caran ne ji şeran, lê ji wan civakan derketine ku serdema xwe ji yên din zûtir fam kirine.

Roma ne tenê bi leşkerên xwe bû hêzeke mezin; rêyên wê, qanûnên wê û pergala ku ava kir, ew bûn sedema mezinbûna wê. Îngilîstan jî ne tenê bi hêza deryayî bû navenda cîhanê, ew ji ber ku Şoreşa Pîşesaziyê ji hemûyan zûtir fam kir. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi rêberiya şoreşa komputerê, înternetê û aboriya dîjîtal gihîşt vê astê.

Her neteweya mezin bi biryar, zanîn û xebatê gihîştiye vê astê. Ji ber ku her sedsalek zimanê xwe heye:

• Di sedsala çandiniyê de: ziman ax bû.
• Di sedsala şoreşa pîşesaziyê de: ziman fabrîqe bûn.
• Di vê sedsala nû de: ziman zanist, teknolojî û zanîn e.

Neteweyên ku nikarin zimanê serdema xwe fam bikin, nikarin bibin nivîskarên dîrokê; ew tenê di cîhaneke ku yên din ava kirine de dijîn.

Pirsa Dîrokî: Me Bi Rastî Çi Winda Kir?

Ji ber vê yekê divê em ji xwe bipirsin: Me bi rastî çi winda kir? Ax? Dewlet? Sînor? Yan jî berî van hemûyan, me sedsalek winda kir?

Dema Şoreşa Pîşesaziyê dest pê kir, Ewropa tenê makîne çênedikir; ew sîstemeke nû, zanîngeh, bajar û aboriyeke nû ava dikir. Di heman demê de, welatê me di nav têkoşînekî din de bû. Me ji bo hebûna xwe û parastina nasnameya xwe têkoşî dikir. Dibe ku ev şert ne bi destê me bûn, lê em bûne yên ku bihayê wê dane. Ji ber ku dîrok bi dubarekirina kêmasiyan nayê nivîsandin; bi encaman tê nivîsandin.

Belkî pirsgirêka herî mezin ew bû ku me guhertina cîhanê zû fam nekirin. Neteweyên ku sedsalek winda dikin, tenê di warê aboriyê de paş naxin, bi demê re ew desthilata diyarkirina pêşeroja xwe jî winda dikin. Ew tiştên ku yên din çêdikin bikirin, teknolojiyên wan bikar tînin û di pergala ku yên din ava kirine de dijîn. Ev girêdayîbûna herî nepenî ye.

Bingehên Sedsala Nû û Pêşbaziya Cîhanî

Lê dîrok hîn dersên din jî hene. Her guhertineke mezin hin neteweyan paş de dihêle û hin neteweyan jî derfeteke nû dide ku rabin. Îro mirovatî dîsa di nav guhertineke mezin de ye:

• Zehnê Çêkirî (AI)
• Robotîk
• Teknolojiyên Quantumê
• Biyoteknolojî
• Lêkolînên Fezayê

Van hemûyan tenê pîşesaziyên nû nînin; ew bingehên sedsala nû ne.

Ev pêşbazî hîn bi dawî nebûye. Cîhan hîn biryar neda ku kê dê rêberê sedsala nû be. Pêşbaziya navbera Amerîka û Çînê tenê pêşbaziyeke navbera du dewletan nîne; ev pêşbaziya pêşerojê, zanînê, teknolojiyê û hilberandinê ye. Di vê gavê de pirs ev e: Kurdistan dê di vê guhertinê de li ku derê raweste?

Çareserî: Ji Bîranîna Boriyê Ber Bi Avakirina Pêşerojê

Hindistan, Viyetnam, Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî û Erebistana Siûdî xwe amade dikin, ji ber ku dizanin biryarên ku îro tên girtin dikarin sedsalên pêşerojê diyarkirin. Lê em çi dikin? Em li benda çi ne? Tu netewe bi pêşeroja ku yên din ava kirine nikare bibe neteweyeke bihêz. Pêşeroj nayê anîn, nayê kirîn; pêşeroj tên avakirin.

Ji ber vê yekê pirsgirêka herî mezin a Kurdan îro tenê siyaset nîne; perwerde, zanist, teknolojî û hilberandin e. Azadiya rastîn ew e ku tu nermalava xwe, dermana xwe û teknolojiyên xwe biafirînî.

Rojekê ev ax El Cezerî mezin kir, lê tenê bîranîna wî têr nake. Berpirsyariya me ew e ku El Cezeriyên nû mezin bikin. Şaristanî ne bi bîranîna mezinan dijîn; şaristanî bi mezinkirina nifşên nû dijîn.

Em dê ji zarokên xwe re tenê bîranîna boriyê bihêlin? Yan em dê pêşerojekê ava bikin ku ew bi wê serbilind bibin? Ez bawer dikim ku dîrok carinan derfeteke duyemîn dide neteweyan û em îro di nav wê derfetê de ne. Ev car tiştê ku em dikarin winda bikin tenê teknolojiyek nîne; belkî jî sedsalek e.