د مێژوویا ڕزگاریخوازیا نەتەوا کورد دا، د هەردوو سەدێن بیست و بیست و ئێکێ دا، بەرهەمێ خەبات و تێکۆشانەکا بەردەوام بوویە، دناڤبەرا ئیرادەیا مانێ و پیلانێن نەهێلانێ د جوگرافیایا ئالۆزا رۆژهەلاتا ناڤەڕاست دا.

د بەردەوامیا ڤان هەمی شوڕەش و رۆژێن بەرتەنگ و نەخوش دا، "پارتی دیموکراتی کوردستان" نە وەکو حزبەکا ئاسایی بۆ وەرگرتنا دەستهەلاتێ، بەلکو وەک داینەمویەک و پشتەڤانەکێ ڕاستەقینە یێ ئیرادەیا مللەتەکێ زۆلم لێکری دروست بوویە.

پارتی ب پشت بەستن ب پرۆژەیەکێ مەزن یێ نەتەوەیی دەسپێکر، کو ل سەر سێ خالێن سەرەکی راوەستیایە و هاتیە ئاڤاکرن.

"ئاخ"، د دوزا نەتەوەیی دا، "ئاڤ" وەک پێتڤی و بەرودەوامیا ژیار و ژینگەهێ، "ئالا" وەک ڕەمزێ ئێک پارچەیا دەولەتبوونێ.

ئەڤ ڤەکولینە دێ ب شێوەیەکێ گشتی، شینبوونا فەلسەفەیا پارتی و پاراستنا ستراتیژیەتا وێ د مێژوویێ دا ئێخیتە بەرباس و شلوڤەکەت؛

1. دەرفەتا مێژووی یا دامەزراندنا "پارتی دیموکراتی کوردستان" ل سالا١٩٤٦ێ، وەک پێتڤیەکا مەزن یا نەتەوەیی شلوڤە دکەت.
2. جیاوازیا فەلسەفەیا "بارزانیێ نەمر" د ناڤبەرا گۆتارا ڕەسەنا کوردایەتیێ، و تەڤگەرێن ئایدۆلۆژی یێن هنارتی دا ڕۆن دکەت.
3. گرنگی و مەزنیا شۆڕەشا ئەیلوولێ د جیهانیکرنا دۆزا ڕەوایا کوردی دا، کو بەیاننامەیا ١١ی ئادارێ کرە بەرهەمێ هەڕە مەزنێ خەباتا خۆ.
4. خۆڕاگریا ئەفسانەیی یا پارتی ل بەرامبەر جینۆسایدا بارزانییان، ئەنفالان، و کیمیابارانێ ل پاڵ بەرپاکرنا شۆڕەشا گولانێ و پاشی ڤەگوهاستنا خەباتێ بۆ حوکمڕانییا مەدەنی و دامەزراندنا پەرلەمان و حکومەتا هەرێمێ ڤەدکولیت.
5. پارتی د گوپیتکا خەباتا خۆ دا، ڕیفراندۆما ٢٠١٧ێ کرە سندۆقا پیرۆز یا ئیرادەیا گەلێ کورد، و مەزنترین بڕیارا نەتەوەیی، کو مافێ سەربەخۆییێ و خەونا دەولەتبوونێ کرە نەخشەڕێیەکا زڤرین بو نەیی.

دەرفەتا مێژوویی و پێتڤییا نەتەوەیی، بۆ دامەزراندنا "پارتی دیموکراتی کوردستان" ل سالا(١٩٤٦)

پشتی ب دوماهی هاتنا شەڕێ جیهانیێ دووێ، نەخشەیێ جیۆپۆلەتیکا ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاست گۆڕانکاریێن مەزن ب خۆ ڤە دیتن. جیهان بسەر بوو جەمسەران دا دابەش بوو، جەمسەرێ سەرمایەداری ب ڕێبەرایەتییا ئەمریکا، و جەمسەرێ سۆسیالیستی ب ڕێبەرایەتییا ئێکەتییا سۆفیەت. د ڤی بارودۆخی دا، کورد وەک نەتەوەیەکێ بێ دەولەت، د بن زۆرداری و دابەشبوون بێبەشبوونێ دا دژیان. مافێن دەسپێکی و ناسنامەیا کولتوری و سیاسی ژ گەلێ کورد هاتبوونە وەرگرتن، ئەڤە ژی دەرئەنجامێ ڕێککەفتنامەیا سایکس-پیکۆ یا سالا(١٩١٦) بوو، کو ئاخا کوردستانێ ب سەر چوار دەولەتان دا هاتە دابەشکرن. ئەڤ پارچەکرنە لێدان بوو، ل ناڤەند و پێکهاتەیێن ئابووری، جڤاکی و دەروونی یێن نەتەوەیا کورد. د ڤێ هەوا دابەشکرنێ دا، داگیرکەرێن کوردستانێ نە تنێ هەولدان ئاخا کوردستانێ پارچە بکەن، بەلکو هەولدان مرۆڤێ کورد ژ ئاخا خۆ بێبەش بکەن، و ڕێ ل بەر سەروەریا نەتەوەیی بگرن.

ل باشوورێ کوردستانێ، شۆڕەشێن بەری دامەزراندنا پارتی، پتریا جاران سروشتەکێ عەشایری یان دەڤەرگەری هەبوون. هەرچەندە ئەڤ بزاڤە نیشانا قەبویل نەکرن و ڕەتکرنا ستەمکاریێ بوون، بەلێ ژبەر نەبوونا ناڤەندەکا ڕێکخستی و فکرەکا سیاسی یا سەردەمیانە، نەدشیان ئیرادەیا ئێکگرتنا نەتەوەیی نیشا دوژمنی بدەن. ڤێ پەرشوبەلاڤیێ شۆڕەش توشی پەککەفتنێ دکرن. ل ڤێرێ پێتڤییەکا مێژوویی پەیدا بوو بۆ دامەزراندنا پلاتفۆرمەکا سیاسی، کو بشێت دەنگێ هەمی چین و توێژێن جڤاکی کۆم بکەت، و ئاراستەیەکێ ستراتیژی بو دیار بکەت. ئەڤ پلاتفۆرمە نەبایە، ئاخ و ناسنامەیا نەتەوەیی ل بەر مەترسییا نەمانەکا تەمام و بێ شک بوو.

د ١٦ی تەباخا ١٩٤٦ێ دا، "پارتی دیموکراتی کوردستان" ل بەغدا هاتە دامەزراندن. ئەڤ پێنگاڤە ب بڕیار و ڕێبەرایەتییا بابێ روحیێ نەتەوا کورد جەنەراڵ "مەلا مستەفا بارزانی" بوو. ئەڤە وەرچەڕخانەکا مەزن بوو، کو بۆ جارا ئێکێ تێگەهێ "کوردایەتیێ" ژ خەباتەکا چەکداری یا دەڤەرگەری گۆهۆڕی بۆ دەزگەهەکێ سیاسی یێ سەردەم. حزب بو خودان پڕۆگرام و فەلسەفەیەکا ڕۆن ل سەر بنەمایێن دیموکراسی و پاراستنا مافێن نەتەوەیی. ئارمانجێن پارتی ژ ڕۆژا ئێکێ، پاراستنا سێ بنەمایێن پیرۆز بوو: ئاخ د دۆزا نەتەوەیی دا، ئاڤ وەک پارێزەرا ژیارێ، و ئالا وەک ڕەمزێ ئێک پارچەیی یا دەولەتبوونێ.

بارزانی ب سەرکێشیا خۆ شیا هێزا عەشایری و پێکهاتەیێن گوندان دگەل شیانێن رەوشەنبیرێن ل باژێڕان، د بن سیبەرا نەتەوەیی دا کۆم بکەت. درۆشمێ ئێکێ یێ پارتی "دیموکراسی بۆ عێراقێ و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستانێ"بوو، کو پشتی هینگێ گۆهۆڕی بۆ مافێ سەربەخۆییێ، ئەڤێژی تێگەهشتنا دویربینیا سەرکردایەتیێ بۆ هاوکێشەیێن هەرێمی نیشاندا. پارتی گەلێ کورد فێرکر کو خەبات پێتڤی ب ڕێکخستنا دام و دەزگەهان هەیە. بارزانیێ نەمر ڕێکخستن کرە هێڤێنێ خەباتێ، دا کو ئاخا کوردستانێ ب شێوەیەکێ ڕێکخستی دژی داگیرکاریێ بهێتە پاراستن، و ئالایێ کوردایەتیێ ل هەمی دەڤەران بلند ببیت.

فەلسەفەیا بارزانی و گۆتارا کوردایەتیێ ل بەرامبەر لایەنێن دی

فەلسەفەیا سیاسی یا "پارتی دیموکراتی کوردستان" ل سەر بنەمایێ "کوردایەتیێ" هاتییە ئاڤاکرن. کوردایەتی د ڕێبازا بارزانیێ نەمر دا، دۆزەکا نەتەوەیی و مرۆڤایەتی یا ڕەهایە، کو ب چ رەنگان تەقەبلا پاشڤەزڤڕینێ ناکەت. ئەڤ فەلسەفە یا دیرە ژ ئایدۆلۆژیایێن بەرتەنگێن چەپ یان ڕاست، باوەرییەکا نەگۆڕە ب مافێ ژیان و ئازادییا گەلەکێ ستەملێکری ڤە. ڕێبازا بارزانی ئازادییا مرۆڤێ کورد، کەرامەتا وی، و پاراستنا ئێک پارچەیا ئاخا کوردستانێ دکەتە ئارمانجێن بنەڕەتی. د ڤێ قوتابخانێ دا، پرەنسیپێن نەتەوەیی نابنە قوربانی یان کەرەستەیێ بازرگانیێ بۆ تیۆریێن هنارتیێن بیانی، کو دگەل واقعێ جڤاکی، ئایینی و کولتوری یێ کوردستانێ نەگونجن. د ڤێ ڕێبازێ دا، ئاخ، ئاڤ و ئالایێ کوردستانێ پیرۆزیێن نەتەوەیی نە، کو ب چ ڕەنگان سازش دگەل تاقمێن حزبی یان دوژمنان ل سەر ناهێتەکرن.

مێژوویێ سەلماندییە، کو چەندین ڕەوت و تاقمێن سیاسی ل سەر گۆڕەپانا کوردستانێ پەیدا بوون، بەلێ ل شینا پشتبەستنێ لسەر ئیرادەیا گەلێ خۆ بکەن، پشتا خۆ ب فەلسەفەیێن بیانی وەک مارکسیزم-لینینیزم و..هتد گەرم دکر، یان خۆ دهاڤێتنە بن بریار و دەستهەلات و هەڤپەیمانییا ڕژێمێن سەردەست و داگیرکەر. د گۆتارا مێژوویی و دۆکیۆمێنتکری یا پارتی دا، چەندین جارا هاتییە دوپاتکرن کو زۆربەیا ڤان ڕەوتان بەرژەوەندییا بالا یا نەتەوەیی دکرە قوربانی بۆ ململانێیێن ئایدۆلۆژی و دەستکەفتێن دەڤەرگەری. د دەمەکی دا پارتی و پێشمەرگە د خەباتێ دا بوون، بۆ ڕزگارییا تەمام یا ئاخا کوردستانێ، د هەمان دەمدا هندەک هێزان پۆست و ئمتیازاتێن دەمکی یێن بەغدا دئێخستنە پێش ستراتیژییا دەولەتبوونێ. ئەڤ ڕەفتارە بوونە ئەگەرێ ژدەستدانا چەندین دەرفەتێن زێڕین یێن مێژوویی.

هشیاریا جڤاکی و سیاسی یا ئەڤرۆ لدەف خەلکێ کوردستانێ هەیی دەرئەنجامێ ڤان ڕاستیێن حاشا هەلنەگرن. پێگەیێ جڤاکی یێ پارتی ژبەر نەگۆڕیا وێ ل سەر پرەنسیپێن نەتەوەیی بەرەڤ بەرفرەهبوونێ و مەزنبوونێ دچیت، و بوویە سیبەرا باوەرپێکری بۆ پاراستنا دەستکەفتان. د بەرامبەر دا، ئەو لایەنێن کو ستراتیژیەتەکا ڕۆن بۆ بەرژەوەندیێن نەتەوەیی نەیی، و زنجیرەیا خەباتێ کریە قوربانییا بەرژەوەندیێن حزبی و بازرگانیا سیاسی، پێگەیێ خۆ دناڤ جڤاکی دا ژ دەست دا. جڤاکێ کوردی یێ هشیارە و گەلەک باش جوداهیێ دناڤبەرا ڕێبازا نەتەوەیی و بەرژەوەندیخوازیا حزبی دا دکەت. جڤاک باش دزانیت کا کی خودانێ ستراتیژییا ڕاستەقینە یا ئاخێ یە، و کی بەرهەڤە ئاخا وەلاتی بکەتە قوربانا پلە و پۆستێن مەزاتخانەیێن سیاسی، کو فروتنا ئاخێ لدەف وان ژ هەر تشتی ب ساناهیترە، و ناڤێن ژ هەژی وان بو هاتیە دانان، ئەو ژی ل دەستپێکێ جاش و ل ئەڤرۆ ژی جاشێن کالفامن.

شۆڕەشا مەزنا ئەیلوولێ و جیهانیکرنا دۆزا ڕەوایا نەتەوا کورد ژ سالا (١٩٦١ - ١٩٧٥)

شۆڕەشا ئەیلوولا ١٩٦١ێ ب ڕێبەرایەتییا ڕاستەوخۆ یا بابێ ڕوحیێ نەتەوا کورد "مەلا مستەفا بارزانی"، وەرچەرخانەکا مەزن بوو د مێژووییا ڕزگاریخوازییا گەلێ کوردستانێ دا. ئەڤە درێژترین و گشتگیرترین شۆڕەشا نەتەوەیی یا سەدەیێ بیستێ بوو، کو ب فەلسەفە و ڕێکخستنەکا سەردەمیانە هاتە بڕێڤەبرن. د ڤێ شۆڕەشێ دا، پەیڤا "پێشمەرگە" ژ چوارچۆڤەیێ حزبی دەرکەفت، و بوو ناسنامەیا خەبات و قوربانیدانا گەلەکێ ستەملێکری ل سەر ئاستێ جیهانێ. شوڕەشا ئەیلوولێ سنوورێن عەشایری و ناوچەیی شکاندن، و ژ زاخۆ هەتا خانەقینی هەمی توێژێن جڤاکی د بن سیبەرا پارتی دا کرنە ئێک و ڕێکئێخستن. د ڤێ هەلمەتا نەتەوەیی دا، پێشمەرگەیی ب خوینا خۆ بەرەڤانی ژ ئاخا پیرۆزا کوردستانێ دکر، و ئالایێ کوردایەتیێ ل بلنداهیا چیا و گوندێن ڕزگارکری د هەژاند.

خەباتا ئەیلوولێ تنێ بەرهنگاریەکا سەربازی نەبوو ل چیایان، بەلکو پرۆسەیا ئاڤاکرنا حوکمڕانیێ بوو. ل دەڤەرێن ڕزگارکری دامەزراوەیێن ئیداری، دادگەهێن شۆڕەشێ بۆ پاراستنا دادپەروەریێ، و قوتابخانە هاتنە دامەزراندن. ئەڤێ ئەزموونێ شیانێن حوکمڕانیا کوردان سەلماندن. پارتی ئاسایشا ئاڤ و ژینگەها کوردستانێ ژ وێرانکارییا ڕژێمان پاراست، و ئابوورییەکا خۆڕاگر ل چیایان ئاڤا کر. ئەنجامێ ستراتیژی یێ ڤێ خەباتێ، نەچارکرنا حکومەتا عێراقێ بوو بۆ ئیمزاکرنا بەیاننامەیا ١١ی ئادارا ١٩٧٠ێ. ئەڤە ئێکەم دۆکیۆمێنتا فەرمی بوو، کو تێدا دەولەتەکا عەرەبی ل بن فشارا چەکێ پێشمەرگەیی، دان ب مافێن نەتەوەیی و ئۆتۆنۆمییا کوردستانێ دا بنیت.

پاشی، هێزێن دەڤەرێ و جیهانێ ب ڕێککەفتنامەیا جەزائیرێ ئەوا دناڤبەرا شاهێ ئیرانێ و سەدام حسێنی دا ل سالا(١٩٧٥) هاتیە کرن، پیلانەک ل دژی شۆڕەشێ گێڕا، کو بو ئەگەرێ ب دوماهی هاتنا شوڕەشا ئەیلولێ. ل وی دەمی بڕیارا خۆ ڤەکێشانا سەربازی بڕیارەکا تاکتیکی بوو، ژ پێخەمەت پاراستنا گیانێ جەماوەری و ڕێگری ل کۆمکوژیا مللەتی. بەلێ ب چ ڕەنگان بیروباوەرێن کوردایەتیێ نەهاتنە ژناڤبرن، و د ماوەیەکێ کورت دا، و ل بهارا سالا ١٩٧٦ێ، شۆڕەشا گولانێ وەک درێژەپێدەرا ئەیلوولێ دەسپێکرەڤە، و سەلماند کو ئیرادەیا سیاسی ب پیلانان ژ ناڤ ناچیت. شۆڕەشا گولانێ ئالایێ ئەیلوولێ دیسان هەلگرتەڤە و ل بلنداهیا چیایان چکلاند، داکو پەیامەکێ بدەتە جیهانێ کو ئاخا کوردستانێ ب پاشڤەزڤرینا سەربازی نە ڕامانا شکەستن و ب دوماهی هاتنا دوزا گەلێ کوردە.

خۆڕاگریا پارتی د ناڤبەرا کارەساتان دا ژ سالێن(١٩٧٥-١٩٨٨)، شوڕەشا گولانێ و بنیاتنانا قەوارێ هەرێمێ ێ سالا (١٩٩١)

تەکتیتا پاشڤەزڤرینا سەربازی یا لسالا ١٩٧٥ێ ژبەر وێ پیلانا نەفرەتی یا ڕێککەفتنامەیا جەزائیرێ، بۆ جیهانێ و دوژمنان وەسا دیار بوو، کو دۆزا کوردی دێ بۆ هەتا هەتا مریت و ئاگرێ شوڕەشێ هێتە ڤەمراندن. ژبەر کو ڕژێما بەعس ب پشتەڤانییا پیلانەکا هەرێمی هەوڵدان ب ڤەمراندنا ئاگرێ شۆڕەشا ئەیلوولێ، ئیرادەیا مللەتەکێ تێکبشێنێت. بەلێ، ستراتیژیەتا پارتی ل سەر بنەمایێ خۆ نەچەماندنێ هاتبوو دانان. ل هەیڤا گولانا سالا ١٩٧٦ێ، ب سەرپەرشتییا "ئیدریس بارزانی" جانەمەرگ، و سەرۆک"مەسعوود بارزانی" و ب فەرمانا جەنەراڵ بارزانی، "شۆڕەشا مەزنا گولانێ" وەک درێژەپێدەرا ئەیلوولێ هاتە بەرپاکرن. گولانێ پەیامەکا ئاگرین دا دوژمنان، کو فەلسەفەیا پارتی ب دژوارییا پیلانان و گۆهوڕینا هاوکێشەیێن نیڤدەولەتی پەک ناکەڤێت.

شۆڕەشا گولانێ ب شێوازێ شەڕێ پارتیزانی و ب ڕێکخستنەکا پۆڵاین د ناڤ جەرگێ باژێڕ و چیایان دا، هیڤی د دەروونێ گەلێ کورد دا زیندی د کرەڤە، و ئالایێ پیرۆزێ کوردستانێ ژ کەفتنێ پاراست.

ل سەردەمێ دناڤبەرا سالێن ١٩٧٥ تا ١٩٨٨ێ، ڕژێما بەعس دژوارترین و بێڕەحمانەترین تاوانێن جینۆسایدێ ل دژی نەتەوا کورد، ب تایبەتی ل دژی جەماوەرێ وەفادارێ ڕێبازا پارتی و بارزانی ئەنجام دان.

د سالا ١٩٨٣ێ دا، ڕژێمێ (٨٠٠٠) زەلام و گەنجێن بارزانی ب ڕەنگەکێ وەحشیگەرانە ئەنفال و بساخی بن ئاخکرن، ئەڤ هەمی تاوانە تنێ ژبەر هندێ بوون کو ئەو هەلگرێن ناسنامەیا نەتەوەیی یا کوردایەتیێ و ڕێبازا پارتی بوون.

پاشی، د سالا ١٩٨٨ێ دا، زنجیرەیا ڕەش یا ئەنفالان و کیمیابارانکرنا حەلەبجە و دەڤەرێن جودا جودا یێن بادینان و کۆیە و گەرمیانێ دەستپێکرن، کو تێدا پتر ژ ١٨٠ هزار وەلاتیێن مەدەنی هاتنە بێسەروشوینکرن و سەدان گوند هاتنە سۆتن و وێرانکرن. ئارمانجا سەرەکی یا بەغدا، تێکدانا جۆگرافیا ئاخا کوردستانێ، و ژناڤبرنا ڕەز و بیستان و ژیارا خەلکێ کوردستانێ، و نەهێلانا ناسنامەیا نەتەوەیی بوو.

سەرەڕای ڤان هەمی کوشتارا و ڕژدبوونا جینۆسایدێ، پارتی ستراتیژیەتا خۆ یا ڕەها نەگۆهوڕی. ل شینا پاشڤەزڤرینێ یان ڕادەستکرنا چەکی، پارتی چیایێن کوردستانێ کرنه سەنگەرێن نەبەزینێ. پێشمەرگەیێن پارتی دناڤ ئەنفال و کیمیابارانێ دا بەرگری ژ کەرامەتا ئاخ و زمانێ خۆ کر، و ڕێ نەدا دوژمن ڕەوشا دەروونی یا تاکێ کورد ڕادەستی بێهیڤیبوونێ بکەت. ئەڤ خۆڕاگرییا ئەفسانەیی یا شۆڕەشا گوڵانێ و ئیرادەیا ڕەها یا بارزانییان و گەلێ کورد، بو هێڤێنێ درستبونا هەڤپەیمانییا بەرەیێ کوردستانی د سالا ١٩٨٧ێ دا، کو ڕێ خوشکر بۆ ئێکگرتنا ڕێزێن نەتەوەیی.

دەرئەنجامێ سەرەکی یێ ڤێ خۆڕاگرییا پۆڵاین، سەرهلدانا مەزنا بهارا سالا ١٩٩١ێ بوو. پشتی ڕزگارکرنا ئاخا کوردستانێ، پارتی ب دویربینیا سەرۆک "مەسعوود بارزانی"، ڕێیا خەباتێ ژ پارتیزانی و شۆڕەشێ گۆهۆڕی بۆ حوکمڕانییا مەدەنی و دامەزراوەیی. ل سەر پێشنیارا جەنابێ بەڕێز سەرۆک بارزانی، جەماوەر چوو سەر سندوقێن دەنگدانێ بۆ هەلبژارتنا پەرلەمان و حکومەتا هەرێما کوردستانێ. پارتی شیا شەرعیەتا شۆڕشگێری بگۆهوڕیت بۆ شەرعیەتا دەستووری و دیموکراسی.

د ڤێ قۆناغا نوی دا، پارتی بەرهەنگاری پیلانێن ئابلۆقەیا ئابووری یا بەغدا و گڤاشتنێن ناوچەیێ بوو. د دەمەکی دا کو هندەک هێزان بەرژەوەندییا نەتەوەیی دکرە قوربانییا ئەجندایێن حزبی، پارتی ئاڤەدانی و بنەمایێن سەروەریا نیشتمانی پاراستن. پارتی هەولێرا پایتەخت کرە سەنتەرێ ئارامی، پێشڤەچوون و دیپلۆماسیەتا جیهانی، و ئالایێ کوردستانێ ل تەنشت ئالایێن ولاتێن جیهانێ ب بلندی ڕاگرت.

ڕیفراندۆما سەربەخۆیا سالا(٢٠١٧) و هیڤیێن پاشەڕۆژێ بۆ دامەزراندنا کوردستانا مەزن

ڕیفراندوما مەزن یا ٢٥ی ئەیلوولا سالا ٢٠١٧ێ بۆ سەربەخۆیا کوردستانێ، وەک گرنگترین، پڕشەنگدارترین و کویرترین پێشڤەچوونا دەستووری، یاسایی و دیموکراسی د مێژوویێ دا بۆ نەتەوا کورد دهێتە هژمارتن. ب سەرکردایەتییا سەرۆک بارزانی، ئەڤ پرۆسەیە چو د قۆناغا نەڤەگەڕ دا و هاتە ئەنجامدان. د ڤێ ڕۆژا مێژوویی دا، پتر ژ ٩٢٪ ژ جەماوەرێ کوردستانێ دەنگ ب "بەلێ" بۆ سەربەخۆییێ دا. ئەڤ دەنگدانە بوو دۆکیۆمێنتا مێژوویی و یاسایی کو وەک مافەکێ سەلماندی د ئەرشیفێ نەتەوەیێن ئێکگرتی دا دێ مینیت، و ب چ هێزان ناهێتە ژێبرن. ڕیفراندۆم گوپیتکا ڕاستەقینە یا نیشاندانا وەفادارییا ب ئاخ، ئاڤ و ئالایێ کوردستانێ بوو.

هەرچەندە هندەک لایەنێن سیاسی ل ناڤخویا کوردستانێ ژبەر نەبوونا ئیرادەیا نەتەوەیی تووشی ترسا سیاسی بوون، و ل ١٦ی ئۆکتۆبەرا ٢٠١٧ێ خیانەتا ڕادەستکرنا کەرکووک و نیڤەکا ئاخا کوردستانێ ئەنجامدا، بەلێ پارتی ب خۆڕاگریا خۆ ل پردێ و سحێلا نیشا دا، کو خەونا دەولەتبوونێ پرۆژەیەک نینە کو پاشڤە زڤرین یان سازش تێدا هەبیت. د هەولا پردێ و سحێلا دا، پێشمەرگەیێن پارتی ب سینگێ ڕیس بەرگری ژ ئاخا وەلاتی کر، و نەهێلان ئالایێ کوردستانێ بکەڤیت. و ڕیفراندوم بوو ب ناسنامەیا نەگۆڕ یا مللەتێ کورد.

ستراتیژییا نوکە و پاشەڕۆژێ یا پارتی، خۆ د پاراستنا قەوارێ دەستووری یێ هەرێما کوردستانێ، دەربازکرنا فشارێن دارایی و سیاسی یێن بەغدا، بهێزکرنا بنەمایێن ئاسایشا ئاڤێ و ئابووریا سەربەخۆ، و بهێزکرنا ناڤخۆیا کوردستانێ دا دبینیتەڤە، وەک بنەمایەکێ کۆنکرێتی بۆ ڕاگەهاندنا فەرمی یا دەولەتا سەربەخۆیێ ل دەمێ گونجایی یێ مێژوویی.

پارتی ژ سالا ١٩٤٦ێ و هەتا ئەڤرۆ، چ جاران تنێ حزبەکا سیاسی یا سادە نەبوویە، کو بۆ دەستهەلاتێ شەڕی بکەت، بەلکو ڕێباز و قوتابخانەیەکا مەزنا نەتەوەیی بوویە بۆ پاراستنا ناسنامە، زمان و کەرامەتا تاکێ کورد. د دەمەکی دا کو لایەنێن دی زۆربەی جاران بەرژەوەندیێن حزبی داناینە بەری چارەنڤیسێ مللەتی، بەلێ پارتی وەک ڕێبەرێ ڕاستەقینە یێ پرۆژەیێ دەولەتبوونێ مایەڤە. خەونا ڕزگارکرنا جەستەیێ کوردستانا مەزن و بەرز ڕاگرتنا ئالایێ ڕەنگین ب ڕێیا حیکمەت و بەردەوامییا ڤێ ڕێبازێ مسۆگەر بیت.

د بن سیبەرا ڤەکولینا دۆکیۆمێنتکری یا ئەڤان پێنج خالان دا، تێکەلبوونا مێژوویی و فکری یا "پارتی دیموکراتی کوردستان" دگەل ئیرادەیا گەلێ کورد ئاشکرا دبیت. دەرئەنجامێ سەرەکی یێ ڤێ ڤەکۆلینێ دیار دکەت، کو سەرکەفتن و خۆڕاگرییا بەردەوام یا پارتی د ناڤ سەدان ئالۆزی و هەڕەشە و فشارێن هەرێمی دا، ل سەر بنەمایێ وێ یەکسانیا پیرۆز هاتییە پاراستن، کو "بەرژەوەندییا نەتەوەیی ژ بەرژەوەندیێن حزبایەتی و کەسوکی مەزنتر و بلندترە".

پێشنیار و هیڤی بو پاشەڕۆژێ

ژ بۆ بەردەوامیدان ب ڤی پرۆژەیێ نەتەوەیی، پێتڤییە لێکۆلینێن مەزن و بەرفرەهـ ل سەر پێکڤەژیانا ئایینی و نەتەوەیی ل هەرێما کوردستانێ بێنە ئەنجامدان، دا کو ئەڤ قەوارەیە ببیتە نموونەیەکا بلند یا دیموکراسیێ و دادپەروەریێ لسەر ئاستێ ڕۆژهەڵاتا ناڤەڕاست و هەمی جیهانێ دا.

ئەڤ ڤەکۆلینە ب ڤان خالێن ستراتیژی یێن دووماهیێ، ب دووماهی دهێت:

1. پاراستنا سەروەرییا ئاخێ: پارتی ب درێژاهییا ٨٠ سالێن خەباتێ، شیایە دوپات بکەت، کو ئاخا کوردستانێ هێلا سۆرە، ژ دانوستاندنێن بەیاننامەیا ١١ی ئادارێ هەتا داستانێن سحێلا و پردێ، نەهێلایە جۆگرافیا کوردستانێ ببیتە کارتەک بو مامەلەیێن سیاسی.
2. بەرەڤپێشچوونا حوکمڕانییا نیشتیمانی: گوهوڕینا خەباتێ ژ بازنێ شەڕێ پارتیزانی بۆ دامەزراندنا پەرلەمان، حکومەت و ئاڤەدانیێ، نیشانا سەرکەفتنا پارتی بویە د سەلماندنا ژ هەژییاتیا کوردان بۆ حوکمڕانی و ژیارێ.
3. ڕیفراندۆم؛ نەخشەڕێیا نەڤەگەڕ: دەنگێ ٩٢٪ێ ئیرادەیا سەربەخۆییێ، بوویە شەرعیەتەکا یاسایی و مێژوویی یا نەگۆڕ. هیچ پیلان یان فشارەکا سیاسی ناهێتە قەبویلکرن، کو ڤێ سندۆقا مێژوویی ژ ئەرشیفێ بڕیارا نەتەوەیی بینیتەدەر و ژناڤ ببەت.

ئێدی پارتی و ڕێبازا بارزانی نە تنێ حزبەکا دەستهەلاتدارە، بەلکو پێژانێ پاراستنا ناسنامە، زمان، ئاسایشا ئاڤ و ژینگەها نیشتمانی، و هەلگرێ سەرەکی یێ ئالایێ سەربەخۆیا کوردستانێ نە. هەتا ئەڤ ستراتیژیەتە ب ڕوحییەتەکا نەبەزین ل بەر دەستێ سەرکردایەتییا ژیر بمینیت، گەهشتن ب گوپیتکا سەربەخۆییێ و ڕاگەیاندنا دەولەتا کوردستانێ تنێ چاڤەرێبوونەکا دەمی یە، ژبەر کو سەربەخۆیی نە تنێ دروشمەکێ سیاسی یە، بەلکو ئارمانجەکا پیرۆز و دەستکەفتێ خوینا شەهیدێن ڕێیا ئازادیێ یە. ئەڤ کاروانێ خەبات و تێکوشانێ، د گۆڕەپانا خۆڕاگریێ و سەربلندیێ دا دەرباز بوویە، هەمی ئاستەنگ و ئاریشە ب ئیرادەیەکا پۆڵاین بڕینە. هەر پێنگاڤەکا بەرەڤ پێشڤە تێتە هاڤێتن، بهایەکێ نوی ددەتە هیڤیێن نەتەوەیەکی، کو سالانێن درێژ بەرهنگارییا زۆرداریێ بوینە. و لبن سیبەرا ڤێ باوەرییا نەهەژین، مێژوو ب دەستێن خەباتکارێن ڤێ ڕێبازێ دووبارە تێتە نڤێسین ڤە، داکو پاشەرۆژا نەڤیێن مە ل سەر ئاخا باب و باپیران ب سەربەستی و ئازادی بهێتە ئاڤاکرن. ڤێجا ئەڤ کاروانە بەرەڤ ئارمانجا خۆ یا دوماهییێ ب پێنگاڤێن خورت و ب باوەرییەکا زێدەتر ڤە دچیتە پێش.

هیڤیێن پاشەڕۆژێ و ئاڵنگاریێن سەردەم:

د قۆناغا بڕیاردانا پاشەڕۆژێ دا، بزاڤا نەتەوەیی دکەڤیتە د ناڤ چوارچۆڤە و بەرهنگاربونا چەند مەترسیێن مەزن:

• ئێک/ پاراستنا هاڤسەنگیا جیۆپۆلەتیکی: گونجاندنا ئاسایشا هەرێمێ دگەل گۆڕانکاریێن هەڕێمی و نیڤدەولەتی ب ڕێکا دیپلۆماسیەتا نەرم.
• دوو/گەشەپێدانا هزر و دروستکرنا کادرێن نوی: ڤەگوهاستنا ئەزموونا مێژوویی (ژ ئەدەبیاتێن ١٩٤٦ێ هەتا ٢٠١٧ێ) بۆ نەڤیێن دیجیتاڵی، ب زمان و ئامرازێن زانستی یێن سەردەمیانە، کو پشتبەستنێ ل سەر پێشڤەبرنا ئابووری و سەربەخۆیییا فکری و ڤەگوهاستنا گوتارا ڕزگاریخوازی ژ "خۆڕاگرییا سەربازی" بۆ "ئاڤاکرنا دام و دەزگایان و ئابووریێ ب هێز"، کو ئەڤە ژی زامنا بێگومانە بۆ مانەڤە و پێشڤەچوونا کیانێ هەرێمێ د پاشەڕۆژێ دا.