چێدبیت ئەڤە پەیڤەکا نوی و غەریب بیت بۆ گەلەک ژ مە، لێ ئەگەر ئەم ب کویری و تەرکیز بەرێ خۆ بدەینە ڕاستیا ژیانا خۆ، دێ تێگەهین کۆ هێشتا سەردەم سەردەمێ بەنداتیێ یە، بتنێ بەرگ و ناڤێ وێ یێت هاتینە گوهرین.

ئەگەر چەند سەد ساڵان بۆ پاشڤە بزڤرین دێ بینین، کۆ ل دەولەتێن ئەوروپی و ل پتریا دەڤەرێن جیهانێ عەبودەیەت کارەکێ فەرمی و بەربەلاڤ بوو. ل وی سەردەمی مرۆڤ وەک کەلوپەل (شمەک) دهاتنە کڕین و فرۆشتن. ئەگەرێن سەرەکی یێن سەرهەلدان و بەربەلاڤبوونا ڤێ دیاردەیێ دزڤریتەڤە بۆ سیستەمێ دەرەبەگایەتی (فیودالیزم) و سەرمایەداریێ، کو تێدا دەسهەڵات و سەروەت و سامان د دەستێ کەمینەیەکێ دا بوون و پێدڤیا وان ب هێزا کاری یا بێبەرامبەر هەبوو بۆ بڕێڤەبرنا بەرهەمێن خۆ یێن کشتۆکالی و یێن دی.

لایەنەکێ دی یێ تاریک د وی سەردەمی دا نەبوونا ئێکقەبولکرنا مرۆڤایەتیێ بوو. بۆ نموونە، جیاوازی د ڕەنگێ پیستی، زمان، دین و مەزهەبان دا ببوو لایەنەک بۆ شەرعیەتدانێ ب زۆلمێ، کو تێدا هندەک نەتەوان خۆ ژ یێن دی بلندتر ددیتن و مرۆڤێن ڕەشپێست یان ژ کەمینەیان دکرنە بەندە بۆ خۆ.

شۆڕەشا پێشەسازی و سەرهەلدانا "بەنداتیا مودێرن"

ئەڤ سیستەمە ب ڤی شێوەی یێ بەردەوام بوو هەتا کو جیهان بەرەڤ پێشڤەچوونەکا مەزن چۆیی و شۆڕەشا پێشەسازی سەرهەلدای. دگەل داهێنانا ئامیران پێدڤیا مرۆڤی ب هێزا دەستی یا بەندەیان کێم بوو، و هەروەسا بزاڤێن هزری و مرۆڤایەتی گەشە کر و ڕێکخراوێن پاراستنا مافێن مرۆڤی هاتنە دامەزراندن. ئەڤ گوهرینە بوونە ئەگەرێ هندێ کو سیستەمێ بەنداتیا کلاسیک (یا ب زۆری و زنجیران) کێم ببیت و د یاسایێ دا بهێتە قەدەغەکرن. لێ ئەرێ ئەڤێ چەندێ بەنداتی ب ئێکجاری ژناڤبر...؟

یا ڕاست ئەوە کو کێمبوونا سیستەمێ بەنداتیێ نەبوو ئەگەرێ نەمان و ژناڤبرنا وێ، بەلکو بەروڤاژی بتنێ ناڤێ وێ و جۆرێ بەندەبوونا وێ هاتە گوهرین؛ کۆ ئەو ژی مرۆڤایەتیێ ژ بەنداتیا کلاسیک پێنگاڤ هاڤێشتن بەرەڤ (بەنداتیا مودێرن). د ڤێرێ دا گوهرینا سەیر ئەو بوو کۆ گوهرین د ناڤبەرا زۆریێ و ئیرادێ دا بوو، ئانکۆ ئەڤرۆ مرۆڤ ب خۆ بڕیارا بەندەبوونا خۆ ددەن!

بەنداتیا ئارەزوومەندانە د جڤاکێ مە دا

چێدبیت ئەڤە ببیتە جهێ پرسیارێ کو چەوا مرۆڤ دشێت ب خۆ بڕیارا بەندەبوونا خۆ بدەت...؟

هندی دەولەتێن ئەوروپی نە وان هەتا ڕادەیەکێ زۆر باش شێوازێ ژیانا هاووڵاتیێن خۆ گوهرڕی، لێ گەر لێنێرینەکێ ل عێراقێ ب گشتی و ل هەرێما کوردستانێ ب تایبەتی بکەین دێ زانین کۆ بەنداتیا مودێرن تێدا یا زالە و گەلەک یا بەربەڵاڤە. ئەڤرۆ د ڤی سەردەمێ پێشکەفتن و تەکنۆلۆژیایێ دا، مخابن سێ چارێکێن کۆمەڵگەها کوردی بەندەیێ دەستێ لایەنێن دەسهەڵاتدار و پارتێن سیاسینە.

ئەڤ بەنداتیە نە ب زنجیرێن ئاسنی یە و نە ل ژێر کارتێکرنا هێزێ یە، بەلکو ئەڤە (بەنداتیا ب حەز و ڕازیبوونا جڤاکی ب خۆیە). دەما جڤاک ب چاڤێن خۆ دبینیت کو زۆلم یا لێ دهێتەکرن و مافێن وی یێن سەرەکی دهێنە خوارن، و ب خۆ ژی دزانیت کۆ ئەڤ کڕیارێن نەدروست دگەل دا دهێنە ئەنجامدان و ب گۆتن ژی دبێژیت کو ئەڤە زۆلمە، لێ د هەمان دەم دا یێ ڕازیە ب ڤێ چەندێ! مرۆڤ دبینیت کو خەلک ب کڕیار یێ جەمدی یە (بێدەنگە) و هێشتا چەپڵان بۆ هندەک کەس و لایەنان لێددەت کۆ ئەگەرێ سەرەکی یێ نەهامەتیێن وینە.

«خۆزیکێت وان حکومەتان کۆ حۆکمی ل وی جڤاکی دکەن یێ کۆ هزر ناکەت.»
— ئادۆلف هێتلەر

بێگومان و ب لێبۆڕینڤە مرۆڤ دشێت بێژیت کو ئەم ژی یێت بووینە خودانێن وی جۆرە جڤاکی؛ جڤاکەکێ کو هزر ناکەت، یان ژی هزر دکەت لێ ژ ترسا بەرژەوەندیێن دەمکی یان ترسا ژ دەستدانا پارچە نانەکی خۆ بێدەنگ دکەت.

ڕێکێن ڕزگاربوونێ و شۆڕەشا هزری

گەر ل دووماھیێ بەحس ل چارەسەریێ بکەین بۆ ڤێ کێشەیێ، یا ب زەحمەتە چارەسەریەکا ب لەز بهێتە دیتن. چونکی بەنداتیا جاران ب زۆری و هێزێ بوو، مرۆڤی دزانی کی دوژمنێ وی یە و پێدڤیە دژی وی بجەنگیت. بەلێ بەنداتیا ئەڤرۆ ب ڕازیبوونا تاکەکەسی ب خۆیە، مرۆڤ ب خۆ بوویە زیندانیێ خۆ.

ژ بەر هندێ، دیارە زۆربەیا جڤاکی یێت بووینە بەندەیێن هندەک تشتێن دی یێن دونیایی. وەک چەوا ئەم د ئەسل دا بەندەیێن خودێ نە، هندەک کەسان ئەڤ جۆرە بەنداتیا مودێرن و لایەنی ژی ل سەر وێ حیسابێ هەژمارتیا و وەک قەدەرەکێ وێ چەندێ دبینیت کو نابیت ژێ بدەرکەڤیت.