Bihayê rondikeke dayika şehîd çend e, dema bo kurê xwe yê ku çu caran nazivire malê dibarîne?

Erê bihayê wê axaftineke dûbare ye di salvegera Enfalê da? Yan wêneyekî çarçovekirî ye, ku di nav xelkî da tê nîşandan? Yan ew mûçeyê bi gîrobûn werdigire? Yan ew peyker e yê ku bi tenê ji derveyî tê paqijkirin, belê rastiya di nav da hatiye ji bîrkirin?

Yan jî ew rondik bêbiha ne, çunkî temamiya jiyana mirovî têda berze bûye, yekem henaseya zarokî, dema destê wî yê biçûk di nav destê wê da bû, ew xwarinên bo wî çêkirîn, ew şevên dirêj yên ku li ber rawestiyayî, ew dahatûya ku hizra xwe têda dikir, û ew kêlika ku dîrokê hemû tişt lê têkda?

Bo dayikên Kurd, ev pirsiyar ne çîrok û derew û pênase ne. Ev azar û jiyana wan ya rojane ye. Zarokên wan bi Enfalê, çekên kîmyayî, kuştina bi komel, berzekirina bi zorê, zîndan, ceng û terorê li seranserî Kurdistanê berze bûne. Her qurbaniyekî çîrokeke cuda heye, belê birîna hemû dayikan yek e, kesek ku zarokê wê jê hatiye dûrkirin û şehîdkirin, û paşê cîhan jî daxwaz dike ku bi jiyana xwe berdewam bike.

Ew bi jiyana xwe berdewam dike, belê ev ne bi ramana hindê ye ku ew dijît, belku rojane di nav azarên xwe da dimrît.

Cînosayd û Jmarên ku Rastiyê Diveşêrin

Mezintirîn dîroka van karesat û azaran, Enfala sala 1988ê bû ji aliyê hikûmeta Saddam Hussein ve. Rêxistina Mafên Mirovî (Human Rights Watch) piştre vekolîn di belgeyên dewletê da kir û guh li 350 şahidan bû, got ku ev cînosayd bû. Di navbera meha Sibat û Eylûla 1988ê da, bi kêmastî 50 hezar heta 100 hezar kes hatine kuştin. Gund hatine valakirin, xêzan hatine ji hev veqetandin, û gelek kes di gorên bi komel da berze bûne.

Li 16ê Adara 1988ê, kîmyabarana Helebce çêbû. Bi kêmastî 5 hezar kes hatine kuştin û bi hezaran hawelatiyên medenî birîndar bûn. Ev jmare giring in da ku kes tawanê înkar neke, belê jmare dikarin rastiyê jî veşêrin. 5 hezar kuştî ango 5 hezar cîhanên cuda hatine vemirandin, dayik, bav, zarok, cîran, deng û nav.

Li pişta her jmareyekê, dayikek heye ku ev windabûn bo wê ne jmare bûye.

Windabûna Nediyar û Pirsên Bê Bersiv

Hindek dayikan termên zarokên xwe dîtin, belê gelekan nedîtin. Rêxistina Xaça Sor vê dibêje «windabûna nediyar». Dema bi durustî diyar nebît ku mirovê te sax e yan mirî ye, hêvî û şîngerî di nav yek dilî da dijîn. Renge dayik bi aqilmendî bizanît ku çendîn sal derbas bûne, belê di dilê xwe da hêşta li hêviya dengê pêngavên zarokê xwe ye li pişt dergehî.

Ji ber vê yekê, kurê berzebûyî bi tenê nebûna wî nîne; ew dibîte pirsiyarek ku her spêde bi dayikê re hişyar dibît:

• Erê bo kî ve birin?
• Erê tirsiyabû?
• Erê kesekî av dayê?
• Erê gazî min kir?
• Erê termê wî di goreke bi komel da ye ku hêşta nehatiye vekirin?
• Eger term hatiye dîtin, erê kes dê wî nas bike?
• Erê dê ez sax bim da zarokê xwe bi axê bispêrim?

Çu gotar nikarin bersivên xeyalî bo wan pirsiyaran durust bikin. Gorên bi komel berdewam di nav Iraqê da tên dîtin, û lêgerîn hêşta bi dawî nehatiye. Yasayên Iraqê û Herêmê danpêdanê bi maf û mûçeyên xêzanên şehîdan dikin, belê yasa dikare mûçeyî bijmêrît, lê nikare bihayê kurekî bidet.

Birîneke Kûr û Pêdiviyên Rasteqîne

Ev azar ji salekê û sînorekî mezintir e. Di nav Îranê da, raporên Neteweyên Yekgirtî belgeyên girtin, êşandin û sêdaredana Kurdan tomar dikin. Di Bakurê Kurdistanê da, di salên 2015 û 2016ê da wêrankarî û kuştin çêbûne. Di nav Iraq û Sûriyê da, xêzanên Kurdî kesên xwe di şerê Daîşê da ji dest dane, û dayikên Êzdî tûşî cînosayd, revandin û kolektiyê bûne. Ev dîrok divêt bi durustî bê gotin, bê têkelkirin.

Peyva «şehîd» li cem Kurdan rêzeke mezin e bo kesekî ku jiyana xwe bo ax û azadiyê dabît. Belê berî ku şehîd bibîte hêma û wêne, ew zarokê dayikekê bû ku ew bê çarçove dinasî.

Divêt em di hişyar bin dema mezinahiyê didin qurbaniydanê. Civak dibêjîte dayikên şehîdan «tu ya bi hêz î», lewra ew hest dike ku mecal nîne biborît. Berpirs navê kurê wê tînin, belê pirsiyar nakin erê dermanên wê hene? Erê dosye hatiye vekolîn? Yan erê ew şevê dinivît?

Dayika şehîdî pêdivî bi rêzgirtina fermî nîne, belku pêdivî bi van tiştan e:

1. Rastî: Arşîv bên vekirin, gor bên parastin, û lêgerîn berdewam bît.
2. Dadperwerî: Dadgehên durust û lêpirsînên temam bê ciyawazî.
3. Xizmet: Piştevanîya darayî, çavdêriya tendurustiyê, û harîkariya rasteqîne bê minet.
4. Bîranîn: Fêrkirina azarên Kurdan di qutabxaneyan da wek dîroka mirovahiyê.
5. Rêgirî: Da ku dûbare rû nedet.

Ev berpirsiyarî dikevîte ser milê hikûmetê û civaka Kurdî jî. Em nikarin rêzê li şehîdan bigrin û dayikên wan ji bîr bikin. Em nikarin azarên wan bikin amrazek bo berjewendiyên hizbî yan gotarên fermî. Ev azar ji sînorên Kurdan jî derbas bûye. Dayika Kurd li Helebce, Barzan, Qamişlo, Diyarbekir yan Mehabad, azareke cîhanî û mirovahî hilgirtiye.