ل سەردەمێ پێشکەفتنا تەکنەلۆژیا و گۆهورینێن ب لەز دا، خواندنا ژ دوور و بەرنامەیێن ژیرییا دەستکرد (AI) گەلەک گرنگ بووینە بۆ هەمی بیاڤێن ژیانێ و بۆ هەمی قۆناغێن گەشەکرنا مرۆڤی ب گشتی، و ب تایبەت بۆ قۆناغا باخچێ زارۆکان، چونکی قۆناغا باخچێ زارۆکان دهێتە هەژمارتن قۆناغەکا چارەنڤیسساز د ئاڤاکرنا کەسایەتییا تاکەکەسی دا، ئەو سیفاتێن د ڤێ قۆناغێ دا ل دەڤ زارۆکی چێدبن، ب زەحمەتە ل پاشەرۆژێ بهێنە گۆهورین، ژبەر هندێ ژی سیفاتێن سەرەکی یێن کەسایەتییێ دزڤرن بۆ ڤێ قۆناغا ژیێ مرۆڤی.

د هەمان دەم دا، ژیرییا دەستکرد بوویە بەشەکی زیندی و کارا ژ سەردەمێ دیجیتالی یێ نوو و بوویە دیفاکتۆ (ئەمرێ واقع)، و بکارئینانا وێ یا چاڤەڕێکرییە. ژبەر هندێ پێدڤییە ئەم شیانێن مرۆڤان ب گشتی و زارۆکان ب تایبەتی د بیاڤێ ڕەخنەگرتن و شڕۆڤەکرنێ دا پێش بئێخن، دا کو بشێن کۆنترۆلا ڕۆلێ ڤان تەکنەلۆژییان د ژیانا وان دا بکەین، و ئەڤ چەندە دێ گەرەنتییا بەردەوامبوونا شیانێن وان ل سەر داهێنان و هزرکرنێ کەت.

بەرنامەیێن ژیرییا دەستکرد ل هەر جهەکێ ل گەل زارۆکان د ئامادەنە، ژ سیستەمێن فێربوونێ بگرە هەتا یارییان. دشێن ڤان بەرنامەیان بکاربینین بۆ شڕۆڤەکرنا شێوازێ فێربوونا هەر زارۆکەکی و دیارکرنا خالێن هێز و لاوازییێ ل دەڤ وی، و دابینکرنا وانە و چالاکییێن تایبەت یێن کو ل گەل پێدڤیێن وی یێن تاکەکەسی دگونجن. هەروەسا بۆ دروستکرنا ئەزموونێن «ڕاستیا خەیالی» (Virtual Reality) یێن کو ڕێکێ ددەنە زارۆکان ل ژینگەهێن جودا بگەرین و ب ڕێکا چالاکیێن کارلێکری یێن کریاری فێرببن. د ڤی بابەتی دا، ئەم دێ ب هویری بەحسێ باشی و خرابیێن بکارئینانا بەرنامەیێن ژیرییا دەستکرد ل گەل زارۆکێن باخچەیی کەین.

باشیێن ژیرییا دەستکرد (AI) بۆ زارۆکان

1. زارۆک دشێن بەرنامەیێن وەکو Khan Academy Kids بکاربینن کو وانەیان ل دویڤ ئاستێ زارۆکی پێشکێش دکەت، ب ڤێ چەندێ هەر زارۆکەک دشێت ل دویڤ لەزاتی و شیانێن خۆ فێرببیت.
2. هندەک بەرنامەیێن ژیر هاریکاریا زارۆکان دکەن بۆ فێربوونا وێنەکێشانێ، دانانا موزیکێ، و هەتا پرۆگرامسازیێ ژی، کو ئەڤە ژی لایەنێ داهێنانێ ل دەڤ وان پێش دئێخیت.
3. تەکنەلۆژیایێن ژیرییا دەستکرد شیانێن پەیوەندیێن جڤاکی ل دەڤ زارۆکی پێش دئێخن و فێری چاوانیا سەرەدەریێ ل گەل هەستێن جودا دکەن ب ڕێکا ئاخفتن و سەرەدەریێ ل گەل کەسایەتیێن خەیالی (Virtual) کو ب تەمامیا هەستێن خۆ ل گەل وان دژیت.
4. هاریکارە بۆ پێشئێخستنا شیانێن هزرا ڕەخنەیی و چارەسەرکرنا کێشەیان ب ڕێکێن نوو و سەردەمیانە.
5. ب هێزکرنا شیانێن خواندن و نڤیسینێ ل دەڤ زارۆکی ب ڕێکا تەکنیکێن پێشکەفتی.
6. فێرکرنا زارۆکی کا دێ چاوا دەق و نڤیسینان گۆهوریت بۆ فایلێن دەنگی یێن بهیستنێ.
7. پێشکێشکرنا جۆرێن خواندنێ یێن کو ل گەل شیان و سروشتێ هەر زارۆکەکی دگونجن (Adaptive Learning).
8. زێدەکرنا هشیارییا تەکنەلۆژی ل دەڤ زارۆکان و هاریکاریا وان دکەت بۆ بکارئینانا هەرە باش یا ئامیرێن تەکنەلۆژی دا کو چارەسەریێن تەکنیکی ببینن.
9. گەشەپێدانا گیانێ هاریکاریێ و کارێ ب کۆم، دا کو فێرببن چاوا پێکڤە کار ل سەر پرۆژەیێن تەکنەلۆژی بکەن و کێشەیێن ئالۆز چارەسەر بکەن.
10. سادەکرنا چەمکێن تیۆری ب ڕێکا گۆهورینا وان بۆ وێنە و دیمەنێن بەرچاڤ.
11. دابینکرنا ئەزموونەکا فێرکاری یا تەمام ب ڕێکا پێشکێشکرنا کەرەستێن خواندنێ یێن جودا و کارا، وەکو نیشادانا ڤیدیۆیێن ڕاستییا خەیالی (VR) و سەرەدانا مۆزەخانەیێن سێ ڕەهەندی (3D)، ل گەل پێشنیارێن ژیر کو دبیتە ئەگەرێ تێگەهشتنەکا کویرتر بۆ بابەتێن خواندنێ.

ژ ڤێ چەندێ دیار دبیت کو ژیرییا دەستکرد کۆمەکا تەکنیک و سیستەمانە، کو ئارمانج ژێ ئەوە هێز و شیانێن فێربوون، هزرکرن و بریاردانێ بدەتە کۆمپیوتەری ب شێوەیەکێ سەربەخۆ. هەروەسا گرنگیا بکارئینانا ژیرییا دەستکرد د پەروەردە و فێرکرنا زارۆکێن باخچەی دا د وێ چەندێ دایە، کو زارۆک فێری هزرا ڕەخنەیی و شیکارکرنێ ببیت، ئەوا کو پێدڤی پێ هەی بۆ سەرەدەریێ ل گەل تەکنەلۆژیایا پێشکەفتی. ئەڤ چەندە ژی ب شێوەیەکێ مەزن پشکدار دبیت د زێدەکرنا حەز و خۆشیێ د ژینگەکا فێرکاری دا و زارۆکان هان ددەت، کو ب حەز و ڤیان فێرببن.

خرابیێن ژیرییا دەستکرد: لایەنێ تاری – دەمێ ژیرییا دەستکرد دبیتە بارگرانی ل سەر زارۆکینیێ

1. خوارزمیاتێن ئالۆدەیێ (چاوا زارۆکان دکەنە ئێخسیرێن شاشەیان؟): بەرنامەیێن زیرەک هندەک تەکنیکان ب کار دئینن کو زارۆک بۆ دەمەکێ درێژ ل بەر شاشێ بمینیت، وەکو پێشنیارکرنا بەردەوام یا ڤیدیۆیان د YouTube Kids دا. دەمێ ڤیدیۆیەک ب دووماهی دهێت، ژیرییا دەستکرد ڤیدیۆیەکا دی یا سەرنجراکێش پێشنیار دکەت، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەر کو زارۆک ب دەمژمێران بمینیت بێ کو هەست ب دەمی بکەت. هندەک یاری خەلاتێن خەیالی ب کار دئینن داکو زارۆک پتر یاریێ بکەت، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ ئالۆدەبوونا ئەلکترۆنی.
2. یاریپێکرن ب مێشکێ بچویک (دەمێ ژیرییا دەستکرد دبیتە ئامرازەکێ بازرگانیێ): گەلەک ژ بەرنامەیێن بێ بەرامبەر ژیرییا دەستکرد ب کار دئینن داکو حەزێن زارۆکی بزانن و وان ڕیکلامان نیشا بدەن یێن کو سەرنجا وی ڕادکێشن. بۆ نموونە: ئەگەر ژیرییا دەستکرد تێبینی کر، کو زارۆک تەماشەی ڤیدیۆیێن یارییان دکەت، دێ دەست ب نیشادانا ڕیکلامێن یاریێن نوو کەت ب شێوەیەکێ بەردەوام. ئەڤ پلانە زارۆکی دکەنە کەسەک کو گەلەک مەزاختنێ بکەت بێ کو ئەو بخۆ هەست پێ بکەت.
3. ژ پاراستنا نهێنییان بەرەڤ چاڤدێرییا بەردەوام: هندەک یاری و بەرنامە زانیارییان ل سەر زارۆکان کۆم دکەن، وەکو دەنگێ وان، جهێ وان، و حەزێن وان، ئەڤە ژی دبیتە جهێ مەترسیێ بۆ سەر نهێنییێن وان. و هندەک یاری وەکو Talking Tom، داخوازا دەستویریا مایکروفۆن و کامیرێ دکەن، کو ئەڤە دبیتە مەترسیەکا ئەمنی.

کارتێکرنێن نەرێنی ل سەر گەشەیا زارۆکی:

أ- کارتێکرنێن نەرێنی ل سەر گەشەیا زمان و زانینێ:

• کێمکرنا داهێنان و هزرکرنا نوو: زارۆک ل جهێ کو داهێنەر بن، ب تنێ دبنە وەرگر و بکارئینەرێن زانیارییان.
• لاوازییا تەرکیزێ: نامە و ئاگەهداریێن تەلەفۆنێ تەرکیزا زارۆکی تێک ددەن و دبیتە ئەگەرێ ژبیرکرنا کارێن وی.
• ژبیرکرن و کێمبوونا میمۆریێ: کو ئێک ژ ئەگەرێن وێ ئەو پێلێن (موجات) ژ تەلەفۆنان دەردکەڤن.
• کارتێکرن ل سەر شێوازێ هزرکرنێ: تێکدانا شیانێن مەژی بۆ تێگەهشتنێ، و زارۆکی بەر ب تەمبەلییا مێشکی دبەت.
• لاوازبوونا وان بەشێن مەژی یێن بەرپرس ژ فێربوونا زمان و شیانێن ئەکادیمی.

ب- کارتێکرنێن نەرێنی ل سەر لایەنێ دەروونی:

• ئالۆدەبوونا تەکنەلۆژیایێ: ژ بەر وی شێوازێ یاری و بەرنامە پێ هاتینە چێکرن کو زارۆکی د ناڤ خۆ دا بهێلن.
• کێمبوونا باوەریێ ب خۆ: زارۆک هەست دکەت کو ئەو نەشێت هەڤڕکیا تەکنەلۆژیایا پێشکەفتی بکەت، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ بێ هێزی و کێمبوونا باوەریێ ب خۆ.
• چێبوونا کەسایەتییەکا تۆرە و دلتەنگ: کو هەردەم هەست ب تنێبوونێ دکەت. زێدەبوونا دلەراوکێ و هەستکرن ب کێماتیێ.
• پەیدابوونا تۆرەبوون و بێهن تەنگیێ: دەمێ زارۆک نەشێت وان بەرنامەیان ب کار بینیت، زوی بێهن تەنگ دبیت.

ج- کارتێکرنێن نەرێنی ل سەر گەشەیا جڤاکی:

• دوورکەفتنا زارۆکی ژ پشکداریکرنێ ل گەل هەڤالێن خۆ د چالاکییان دا.
• ب زەحمەت تێگەهشتنا داخوازێن دەوروبەران دا.
• نەشێت ب دروستی دەربرینێ ژ خۆ بکەت.
• زەحمەتی د تێکەل بوونا ل گەل جڤاکی دا.
• لاوازبوونا پەیوەندییێن جڤاکی د ناڤبەرا ئەندامێن خێزانێ دا.
• زارۆک دبیتە کەسەکێ گۆشەگیر و حەز ژ تنێبوونێ دکەت.
• دبیت ببیتە ئەگەرێ پەیدابوونا نیشانێن ئۆتیزمێ (تەوحد).

ح- کارتێکرنێن نەرێنی ل سەر ساخلەمییا زارۆکێن باخچەی:

ڕۆناهیا شین (Blue Light) بەشەکە ژ ڕۆناهیا دهێتە دیتن، وزەیەکا زێدە هەیە و تیشکێن وێ د کورتن. تەماشەکرنا زێدە یا شاشەیان ئەڤان کێشەیان پەیدا دکەت:

• ڕۆناهیا شین دشێت بچیتە د ناڤ تۆرا چاڤی دا، کو ئەڤە مەترسیێ ل سەر ساخلەمییا چاڤێن زارۆکی پەیدا دکەت.
• کارتێکرنێ ل سەر هۆرمۆنێ مێلاتۆنین دکەت، ئەوێ بەرپرس ژ ڕێکخستنا خەوێ، و خەوا زارۆکی تێک ددەت.
• دبیتە ئەگەرێ ماندیبوونا دیجیتالی یا چاڤی ژ بەر تەماشەکرنا درێژ.
• ڕۆناهییا شین دبیتە ئەگەرێ چێبوونا ماددەیەکێ کیمیای یێ ژەهراوی د چاڤی دا کو خانەیان دکوژیت، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ نەخۆشییا (تەنەکس بوقعی) کو مرۆڤ بەر ب نابیناییێ دبەت.
• پەیدابوونا نەخۆشیێ د ستۆیی دا، ژ بەر مانا زارۆکی ب ئێک شێوە بۆ دەمەکێ درێژ.
• کارتێکرن ل سەر ستوونا پشتێ (عمود الفقري) و دەماران، ب تایبەت ئەگەر زارۆک تەلەفۆنێ یان ئایپاد د جەنتا خۆ دا هەلگریت.
• دبیت ببیتە ئەگەرێ لەرزینا دەستی، ژ بەر کو زارۆک فێری گرتنا تەلەفۆنێ دبیت ب ئێک دەست بۆ دەمەکێ درێژ، کو ئەڤە فشارێ دئێخیتە سەر دەمارێن ستۆیی و دەستی.

بەرەڤ پەروەردەیەکا دیجیتالیا هەڤسەنگ – چارەسەریێن کریاری

ڕۆلێ دایک و بابان: چاوا ئەم زارۆکێن خۆ ئاراستە بکەین دا ب ژیری، ژیرییا دەستکرد (AI) بکاربینن؟

• دەسپێکرن ب شڕۆڤەکرنەکا سادە کا ژیرییا دەستکرد چییە، ب ڕێکا نموونەیێن ژیانا ڕۆژانە وەکو یاریێن زیرەک.
• ڕوونکرنا جوداهییا د ناڤبەرا ژیرییا دەستکرد و پرۆگرامسازیێ (Programming) دا، بۆ زارۆکی دیار بکە کو ژیرییا دەستکرد جۆرەکێ پرۆگرامسازیێ یە، کو دشێت فێرببیت و خۆ بگونجینیت، بەروڤاژی پرۆگرامسازییا تەقلیدی.
• بکارئینانا وان ئەپلیکەیشنێن کو ل گەل ژیێ زارۆکی دگونجن.
• بکارئینانا ڕۆبۆتێن فێرکاری یێن گونجای بۆ ژیێ زارۆکی.
• بکارئینانا وان یاریێن کو ئارمانجا وان فێرکرنا زارۆکییە ل سەر بنەمایێن ژیرییا دەستکرد.
• دەسپێکرن ب پرۆژەیێن بچووک، وەکو پرۆگرامکرنا ڕۆبۆتەکی بۆ ئەنجامدانا کارێن سادە.
• قۆناغ ب قۆناغ چوون بەرەڤ پرۆژەیێن ئالۆزتر، وەکو پرۆگرامکرنا بەرنامەکێ سادە یێ کو ژیرییا دەستکرد بکاربینیت بۆ دانەنیاسینا وێنان.
• پشکداریکرنا زارۆکی د وۆرکشۆپێن فێرکاری دا ل سەر ئاستێ دەڤەرێ یان ل سەر ئەنتەرنێتێ ل دۆر ژیرییا دەستکرد.
• هاندانا دایک و بابان بۆ زارۆکێن وان دا کو مژیلی کارێن دی ببن، وەکو خواندن، یاری ل دەرڤە یان وەرزشکرن، دا کو پێدڤییا وان ب ئامێرێن ئەلیکترۆنی کێم ببیت.
• دانانا شاشا کۆمپیوتەری ل ئاستێ چاڤێن زارۆکی و ڕوونشتنا وی یا ساخلەم بیت دا کو کارتێکرنا خراب ل سەر پشت و ستوونێ (عمود الفقري) نەکەت.
• کێمکرنا دەمێ مژیلبوونێ ب شاشان ڤە، ئانکو کێمتر ژ دەمژمێرەکێ یان دو دەمژمێران د ڕۆژێ دا، ب تایبەت بەری نڤستنێ.
• بکارئینانا بەرچاڤکێن تایبەت یێن کو تیشکێن وێ ڕۆناهیا شین (Blue Light) فلتەر دکەن، کو یا هاتییە سەلماندن کارتێکرنا وان یا باشە بۆ کێمکرنا ماندیبوونا چاڤی و باشترکرنا خەوێ.
• ئەنجامدانا تێستێن ل مال، وەکو بکارئینانا تابلۆیێن ئەلیکترۆنی بۆ جێبەجێکرنا پرۆژەیێن سادە یێن گرێدای ژیرییا دەستکرد.
• هاندانا زارۆکی بۆ پرسیارکرنێ و لێگەڕیانێ ل دۆر بابەتێن نوو یێن گرێدای ژیرییا دەستکرد.
• هاندانا زارۆکی بۆ پشکداریکرنێ د پێشبڕکێیێن ژیرییا دەستکرد و پرۆگرامسازیێ دا، وەکو پێشبڕکێیێن چێکرنا ڕۆبۆتان.
• دویڤچوونا پێشکەفتنا زارۆکی و هەڵسەنگاندنا زانیاریێن وی ب بەردەوامی، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەرێ باشترکرنا فێربوونێ و تژی کرنا وان کێماسیێن د زانیاریێن وی دا هەی.
• پێداچوونا وان تشتێن کو زارۆک فێربووین ب بەردەوامی، و گەنگەشەکرن ل سەر وان ئاستەنگێن کو دکەڤنە ڕێکا وی.

ب دویڤچوونا ئەڤان پێشنیار و ئامۆژگارییان، ئەم دێ شێن زارۆکێن خۆ فێر بکەین کا چاوا تەکنەلۆژیا ژیرییا دەستکرد ب ڕێکەکا خۆش و ب مفا بکاربینن، کو ئەڤە ژی دێ بیتە ئەگەرێ گەشەپێدانا شیانێن وان و بەرهەڤکرنا وان بۆ پاشەرۆژا تەکنەلۆژی.