چێدبیت ڕستەیا کورێ تە، ئه‌وێ تەمەنێ وی ژ 4 سالان دەرباز نەبوویی، یا شۆکهێنەر بیت لدەمێ دبێژیت: "ئەز حەز ژ سەعيدێ کورێ جیرانێ مە ناکەم، چونکی ڕەنگێ پیستێ وی یێ جودایە"، ل ڤێرێ ئەم دێ پرسیارێ ژ خۆ کەین، ئەرێ ئەو چ تشتە بوویە ئەگەرێ ڤێ تێبینییێ لدەڤ زارۆکێ مە، د دەمەکێ دا ئه‌و ژ سالا خۆ یا ئێکێ یا قوتابخانێ و هەتا نوکە د قوتابخانەیەکا جودا ژ لایێ نەتەوە، ڕەگەز و ڕەنگان دا پەروەردە دبیت.

ڕەگەزپەرستی ل دەڤ پتریا مرۆڤان دیاردەیەکا ئالۆزە، ب فێربوونەکا بەروەخت ژ دەوروبەران دەست پێ دکەت، هزر و ڕەفتارێن وان بەرامبەر کەسێن دی ل سەر بنەمایێ ڕەگەز یان ڕەنگێ وان دیار دبيت، و ژ ئەگەرێ نەزانینێ یان ب کەرب و دوژمنکاریێ دژوارتر لێ دهێت. بەلێ مرۆڤ دشێت بەرهنگاریا وێ بکەت ب ڕێکا فێرکرنا زارۆکان ل سەر لێبورینێ، و هاندانا وان بۆ پەیوەندیکرنێ ب کەلتوورێن جودا جودا. دایک و باب ڕۆلەکێ ئێکجار گرنگ وەک نموونە دگێرن ب ڕێکا ڕەفتارێن خۆ، ڕاستڤەکرنا تێگەهشتنێن وان یێن شاش، و ڕەخساندنا دەرفەتان بۆ فێربوونێ ل سەر جوداهی و هەمەجۆریێ. ئەڤە ئەوە یا دکتور محەمەد بن جەرەش، ڤەکۆلەر و نڤێسەرێ ئیماراتی، ئەگەر و چاره‌سەریێن وێ یێن دروست بۆ تە دیار دکەت.

زارۆک تێبینییا جوداهیێن جەستەیی دکەن، ژ وان ژی ڕەنگێ پیستی، هەر ژ دەمێ دگەهنە تەمەنێ 6 هەیڤیێ پشتی سالا ئێکێ ژ تەمەنێ زارۆکی، دەست پێ دکەت ب دوپاتکرنا ڕەگەزێ خۆ و دابەشکرنا جیهانێ بۆ "تشتێن کچان" بەرامبەر "تشتێن کوران"، کو ئەڤە ڕەفتارەکا ئاسایی و نموونەیی یا زارۆکانە د تەمەنێ بەری قوتابخانێ دا.

ڤەکۆلینان دیارکریە کو د تەمەنێ پێنج سالیێ دا، چێدبیت زارۆک نیشانێن بەروەختیانە ڕەگەز پەرستیێ دیار بکەن، وەک ڕەفتارکرنا مرۆڤێن کۆمەکا نەژادی ب شێوەیەکێ ئەرێنیتر ژ کۆمەکا دی ل ڤێرێ ئاخفتن، پشتگوھـ ئێخستنا بابەتی یان شەڕکرن دگەل وان زارۆکان ناپارێزیت، بەلکو وان دهێلیتە بەرامبەر وێ بەروەختیا ل وی جهێ ئەم تێدا دژین هەی. د هەمان دەم دا زارۆکێن دی دێ ڕوی ب ڕوی ڕەگەز پەرستی و زۆڕداریێ بن و دێ هەست ب ترسێ کەن دەمێ هەولا تێگەهشتنێ ددەن کا بۆچی وەسا ڕەفتار دگەل وان هاتە کرن، ئەڤە ژی دبتە ئەگەرێ کاریگەریێ ل سەر گەشەکرن و سلامەتیا وان ل سەر دەمەکێ درێژ.

ژ خۆ دەست پێ بکە

ژ لایێ پەروەردەیی ڤە ئەڤ بابەته ل دەستپێکێ ئاماژێ ب وێ چەندێ ددەت، کو تو دایکەکا ڕەگەز پەرست نینی، و تو گەهشتیە قۆناغا "کۆرەییا ڕەنگان" (Color blindness)، وەک پسپۆر دیار دکەن، و د ڤێ قۆناغێ دا تو تەرکیزێ دکەیە سەر ڕەفتارکرنا کەسان ب یەکسانی بۆ دووماهی ئینانا جوداهیکرنێ، بەلێ ڕەفتارکرن دگەل زارۆکی نابیت ل سەر بنەمایێ "کۆرەییا ڕەنگان"، لەوڕا بێدەنگیا تە و بەرسڤ نەدانا پرسیارێن وان دەربارەی نەژاد و ڕەنگی دێ ڕەگەز پەرستیێ ل دەڤ وان ب هێزتر لێکەت. بۆ دوورکەفتن ژ ڤێ چەندێ ژ خۆ دەست پێ بکە.

ژ خۆ پرسیار بکە: "ئەز چاوا هزر دکەم"؟

تۆرێن خۆ یێن جڤاکی هەمەجۆر بکە.

ئانکو ئەرێ تو لایەنگری؟ ئەرێ تو هزر دکەی کۆ هزرێن تە کاریگەریێ ل سەر ڕەفتارێن تە دکەن؟ ئەرێ ئەو کەسێن تو ڕەفتارێ دگەل دکەی نوینەراتیا ڕەنگ و نەژادێن جودا دکەن؟ چێدبیت ئەڤ پێنگاڤە ل دەوروبەرێن تە یا بەردەست نەبیت، بەلێ یا پێدڤییە. چونکی تو ئەو نموونەی یا کو زارۆکێ تە دوویڤچوونێ بۆ دکەت، ئەو دگەل بورینا دەمی زمان و دویرکەفتن ژ بەروەختیا ژ تە فێر دبت. دێ یا زەحمەت بیت تو باوەریێ بۆ زارۆکێ خۆ دروست بکەی، کو کەسێن جۆرا و جۆر دباشن دەمێ ئەو ب تنێیێن وەکی وی ل دەوروبەرێن وی بن، تو پێدڤی ب بەرێخۆدانەکێی ل سەر بازنا خۆ یا جڤاکی و هەوڵ بدەی تێکەلیا خۆ دگەل کەسێن جۆرا و جۆر زێدە بکەی.

ببە بەرەڤانیکار

زارۆک و سنێلە ل تێگەهێ گشتی یێ ل ژێر ناڤ و نیشانێ "ڕەفتار ب هێزتر د ئاخڤن" تێدگەهن. ژبەر هندێ ب بەرۆڤاژی وێ چەندێ ڕەفتارێ نەکە یا تو بانگەشێ بۆ دکەی، وەک ئەوا ئەو تێبگەهن کو تو یا لایەنگربی و ب ناڤێ نەتەوەیێن وان گازی کەسان بکەی، یان ژی پێشکێشکرنا خزمەتگوزاریەکێ ژ وان قەدەغە بکەی.

دگەل زارۆکێن خۆ باخڤە

ئاخفتنێن ب جۆش و خرۆش دگەل وان بکە، چونکی زارۆک حەز دکەن ڤالاهیا تژی بکەن دەمێ ڤالاهی د تێگەهشتنا وان دا هەبیت. ئەگەر تو ڤان ئاخفتنان دروست نەکەی، زارۆکێ تە دێ دەستپێکەت ب شێوەکرنا هزرێن خۆ دەربارەی نەژادی ژ جیهانا ژ دەرڤە، ئەوا کو چێدبیت یا لایەنگر بیت، ژبەر هندێ ڕویدانەکێ هەڵبژێرە کو ب ڕێکا ڤیدیۆیەکا کورت یا یوتیوبی دهێتە نیشاندان و دەست ب ئاخفتنێ بکە ل سەر وێ فیدیویێ دگەل زارۆکێن خۆ.

ئەزموونێن زارۆکێن خۆ دەولەمەند بکە.

زارۆکێ خۆ د کەمپەکا هاڤینیا هەمەجۆر دا تۆمار بکە: ئانکو زارۆکێ خۆ بگەهینە کەلتوورێن جودا، وەک چوونا وان بۆ ڤیستەڤالەکا کەلتووری یان تۆمارکرنا زارۆکێ تە د کەمپەکا هاڤینیا هەمەجۆر دا، هەروەسا دابینکرنا یاری و بیکێن ب ڕەنگێن جودا یێن پیستی د مال دا، هەروەسا مرۆڤ دشێت پەنایێ ببتە بەر هندەک پەرتووک و فلمێن کو ژ گەلەک نەژادان تێدا دیار دکەن، و پۆدکاست، یاریێن ڤیدیۆیی، فلم، پارچەیێن ڤیدیۆیی یێن سەر نێتێ و هۆکارێن پەیوەندیکرنا جڤاکی. یان تەنانەت نەخشە ژی، بۆ بدەستڤەئینانا هندەک هزران دەربارەی ژێدەرێن هۆکارێن ڕاگەهاندنێ یێن کو ئاخفتنێ ل سەر لێبورینێ دکەن.

ئەو هۆکارێن ڕاگەهاندنێ هەمەجۆر بکە یێن تو د مال دا دویڤچوونا وان دکەی: یا گرنگە کو هۆکارێن تە یێن ڕاگەهاندنێ یێن دیارکری نەبن یێن بەحس ل ڕەگەزپەرستی و نەژادی دکەن. هەروەسا یا گرنگە ڤەگێرانا چیرۆکان بۆ زارۆکان، کو کەسێن جۆرا و جۆر دیار دکەن یێن کو ڕەنگڤەدانا وان تایبەتمەندی و بهایان دکەن یێن زارۆکێن تە دڤێن (وەک دلۆڤانی، ڤەقەتیان و ژێهاتیبوون). دەمێ تو تەماشەی تەلەفزیۆنێ دکەی، ئاماژێ ب تشتێن ئەرێنی بکە: "ئەو چینییە، ئەو ڕەشپیستە، و سپی پیستە. تەماشەی وێ بکەن - هەمی دەمەکێ خۆش دبورینن".

فێرکرنا بەرەڤانیکرنێ دژى ڕەگەزپەرستیێ لدویڤ تەمەنێ زارۆکی

زارۆکێن ل ژێر 5 سالیێ:

د ڤی تەمەنی دا، چێدبیت زارۆک دەست ب تێبینییا جوداهیێن کەسێن ل دەوروبەرێن خۆ بکەن و ئاماژێ ب وان بکەن. وەک دایک یان باب، ئەرێ تو دشێی بنیاتێدیتنا وان بۆ جیهانێ ب نەرمی دابڕێژی، ب مەرجەکی بکارئینانا زمانەکێ گونجای بۆ تەمەنێ وان و ب ساناهی بۆ تێگەهشتنێ.

هێکەکا سپی و هێکەکا قەهوایی، نیشا زارۆکێ خۆ بدە کا چاوا ژ ناڤدا هەمان تشتن. یان تو دشێی دو دیاریان پێشکەشی وی بکی — ئێک یا پێچای، و ئەوا دی نەیا پێچای. ئەوا پێچای و برسقەدار ب ئاخێ پر بکە و ئەوا دی ب وێ چەندێ یا ئه‌و حەز ژێ دکەت یان خەونا پێ ڤە دبینیت. پاشی دەست ب دەنگوباسان بکە: "ئەرێ تو ب ڕاستی دشێی بڕیارێ ل سەر ناڤەرۆکێ بدەی ژ لایێ دەرڤە؟"

ژ زارۆکێ خۆ پرسیار بکە دەربارەی ڕەنگێ پیستێ کەسەکێ، تو دشێی ڤێ وەک دەرفەتەکێ بکاربینی بۆ دانپێدانێ کو کەس ب ڕاستی جودا دیار ببن، بەلێ بۆ ئاماژەکرن ب وان تشتێن هەڤبەش یێن د ناڤبەرا مە دا. تو دشێی بێژی: "ئەم هەمی مرۆڤین، بەلێ ئەم هەمی تایبەتمەندین، ئەرێ ئەڤە نە یا جوانە؟" ئەگەر وان ئاماژە ب کەسێن جودا دا، کو ئەڤە زێدەتر ژ حەزا زانینێ یە ل دەڤ زارۆکان، دویر بکەڤە ژ بەرسڤان ب دژواری، ئەگەر نە دێ هزر کەن کو ئەڤە بابەتەکێ قەدەغەیە.

زارۆکێن ژ 6- 11سالی:

زارۆک د ڤی تەمەنی دا زێدەتر حەزا ئاخفتنێ ل سەر هەستێن خۆ یێن هەین، و گەلەک ب ب جۆش و خرۆشن بۆ بدەستڤەئینانا بەرسڤان. هەروەسا وان زێدەتر حەزا زانیاریانهەیە بەلێ چێدبیت تێگەهشتنا وان یا زەحمەت بیت.

پرسیارێ ژ وان بکە دەربارەی وێ چەندێ یا گوهـلێدبن د قوتابخانێ دا و بەرێخودانێ بۆ دکەن د تەلەفزیۆنێ دا و ب ڕێکا پەیوەندیکرنا جڤاکی.

دگەل وان باخڤە ل سەر وێ چەندێ یا تو دخوینی د هۆکارێن پەیوەندیکرنا جڤاکی و ئینتەرنێتێ دا، کو ئێک ژ ژێدەرێن سەرەکی یێن زانیاریانە بۆ زارۆکێن تە. بۆ وان گرنگیپێدانێ دیار بکە ب وێ چەندێ یا ئەو دخوینن و ئەو پرسیارێن ئەو د ئینتەرنێتێ دا لێدگەرن. ل دەرفەتان بگرە بۆ پشکنینا نموونێن بەروەخت یا ڕەگەزپەرستیێ د هۆکارێن ڕاگەهاندنێ دا، وەک "بۆچی کەسێن دیارکری وەک خراپکار دهێنە دیارکرن د دەمەکێ دا کەسێن دی نە؟"

ب ڕاستگۆیی باخڤە، ئەنجامدانا دەنگوباسێن ڕاستگۆیانە و ڤەکری دەربارەی ڕەگەزپەرستیێ ب شێوەیەکێ هەمەجۆر و گشتگیر باوەریێ د ناڤبەرا وە دا ئاڤا دکەت. ئەڤە وان هان ددەت دا کو پرسیارێن خۆ بینن بەرامبەر تە. ئەگەر ئەوان تو وەک ژێدەرەکێ باوەرپێکری دیتی، دێ پتر ئەگەر هەبن کو تێکەلیا تە بکن د ڤی بوارى دا.

سنێلێن دناڤبەرا 12-14 سالیێ دا:

د ڤێ قۆناغێ دا ئەوان شیانێن تێگەهشتنا بابەتان ب شێوەیەکێ ڕوونتر هەنە و دەربڕینێ ژ دیتنێن خۆ دکەن. چێدبیت ئەوان زێدەتر زانیاری هەبن ژ وێ یا تو هزر دکەی کو ئەو دزانن، و هەستێن وان ب هێزن ل سەر ڤی بابەتی.

پێکۆلا بکە تێبگەهی کا ئەو هەست ب چ دکەن و چ دزانن، و بەردەوام بە ل سەر ئاخفتنێ، دا کو تو بزانی کا کوڕێ تە چ دەربارەی ڕەگەزپەرستی و جوداهیکرنێ دزانیت. ئەوی چ گوھلێ بوویە د دەنگوباسان دا، د قوتابخانێ دا، یان ژ هەڤالان؟

پرسیاران بکە، دا کو ب ڕێکا وان زارۆکێ خۆ ناس بکی، و ل دەرفەتان بگەری وەک ڕویدانێن د دەنگوباسان دا بۆ ئەنجامدانا ئاخفتنان دگەل زارۆکێن خۆ دەربارەی ڕەگەزپەرستیێ. پرسیار بکە کا ئەو چ هزر دکەن و دیتنێن جودا جودا پێشکێشی وان بکە، دا کو هاریکاریا وان بکی د بەرفرەهکرنا تێگەهشتنا وان دا.

وان هانبدە بۆ پشکداریکرنێ د چالاکیێن سەر ئینتەرنێتێ دا ئەوێن ئاخفتنێ ل سەر کێشەیێن نەژادی دکەن، ئەڤە دەرفەتەکە بۆ فێرکرنا وان کا چەوا ب هێمنی و ئەدەب ڤە دگەل خەڵکی باخڤن.

دگەل وان باخڤە ل سەر چیرۆکێن بۆری، دا کو ب شێوەیەکێ باشتر د گەهشتنا نوکە بگەهن. وەک دووماهی هاتنا جوداهیکرنا ڕەگەزی (ئاپارتهاید) ل ئەفریقیا باشوور و بزاڤێن مافێن مەدەنی ل ویلایەتێن ئێکگرتی یێن ئەمریکایێ، و بزاڤێن دی یێن ژ بۆ یەکسانیێ ل تەڤایا جیهانێ، کو ئەڤە هێمایێن بۆرییەکێ سەرسۆرهێنەرن یێن کو هەتا نوکە جڤاک هەوڵا باشتربۆنێ بۆ دکەن. تێگەهشتنا ڤان بابەتان پێکڤە دشێت ڕووناهیێ بێخیتە سەر وێ باوەریا ئەم گەهشتینێ و ل سەر وێ ڕێیا کو هێشتا پێدڤییە ئەم ببڕین.