دیرۆکا پەیدابوونا ڤێ نەخۆشییا مەترسیدار یا جیهانی ژ بۆ دەسپێکا سالێن هەشتێ یێن سەدەیێ بوری ڤەدگەریت. د بهارا ساڵا 1981ێ دا، ئێکەمین حالەتێن نەخۆشییا کێمبوونا سیستەمێ بەرگرییا لەشی (AIDS) ل ئەمریکا هاتییە راگەهاندن. پاشان، ل ساڵا 1983ێ دا، ڤایرۆسێ کێبوونا بەرگرییا مرۆڤی (HIV)، کو هۆکارێ سەرەکی یێ ئەڤێ نەخۆشییە، هاتە دەستنیشانکرن.

د قۆناغێن دەستپێکی دا، بەلاڤبوونا ڤایرۆسی ب شێوەیەکێ سەرەکی پەیوەندی ب بکارهینانا ماددەیێن بێ هۆشکەر و هەڤپشککرنا دەرزییان هەبوو، ب تایبەتی د ناڤبەرا کۆمەلێن جودا جودا دا. ئەڤڕۆ، تێگەهشتنا دروست ل سەر ڕێکێن ڤەگوهاستنا HIV و قۆناغێن گەشەکرنا وی، ئێک ژ گرنگترین پێنگاڤێن پاراستنا تەندروستییا تاک و جڤاکییە.

جوداهیی د ناڤبەرا HIV و AIDS دا چییە؟

گەلەک جارا هەردوو دەستەواژە د جهێ ئێکدا دهێنە بکارهینان، لێ د ناڤبەرا وان دا جوداهییەکا بنەڕەتی هەیە:

• HIV: ڤایرۆسەکە و سەر بە گرووپێ Retrovirus. ئەڤ ڤایرۆسە هێرش دکەتە سەر هندەک ژ خانەیێن سیستەمێ بەرگرییا لەشی، ب تایبەتی خانەیێن CD4، و دشێت ب تێپەڕینا دەمێ سیستەما بەرگری لاواز بکەت.
• AIDS: قۆناغا پێشکەفتی یا نەخۆشییەکا پەیوەندیدار ب HIV ـێیە، دەمێ سیستەما بەرگرییا لەشی ب شێوەیەکێ زۆر لاواز دبیت و مەترسیا تووشبوونا نەخۆشییێن جۆراوجۆر زێدە دبیت.

تێبینییا گرنگ: هەمی کەسەکێ کو AIDS هەیە، HIV ـی هەیە؛ لێ هەموو کەسەکێ کو HIV ـی هەیە، مەرج نینە بگەهتە قۆناغا AIDS، ب تایبەتی ئەگەر دەمژمێر پشکنین بکرێت و چارەسەرییا پزیشکی بۆ وەرگیرێت.

قۆناغێن گەشەکرنا ڤایرۆسی د لەشی دا

گەشەکرنا HIV د لەشی دا ب چەند قۆناغێن سەرەکی دەرباز دبیت:

• قۆناغا ئێکێ - تووشبوونا دەستپێکی: د ڤێ قۆناغێ دا ڤایرۆس ب لەز د لەشی دا زێدە دبیت. هندەک کەس دشێن نیشانەیێن وەک تا، سەرێش، ماندووبوون و نیشانەیێن نێزیک ب نیشانەیێن سەرمابوونێ هەبن.
• قۆناغا بێنیشان (Asymptomatic Stage): د ڤێ قۆناغێ دا دشێت کەس چ نیشانەیێن ئاشکرا نەبینیت، لێ ڤایرۆس هێشتا د لەشی دا هەیە و دشێت ب هێدی سیستەمێ بەرگرییا لەشی لاواز بکەت. ئەڤ قۆناغە دشێت ب ساڵان بەردەوام بیت، ب تایبەتی ل کەسێن کو چارەسەریێ وەرناگرن.
• قۆناغا دەرکەفتنا نیشانەیان: ب لاوازبوونا سیستەمێ بەرگرییا لەشی، نیشانە و نەخۆشییێن جۆراوجۆر دشیێن دەربکەڤن، لەوانە نەخۆشییێن هەلپەرست (Opportunistic Infections).
• قۆناغا AIDS: ئەڤ قۆناغە قۆناغا پێشکەفتی یا تووشبوونا HIV ـێیە، دەمێ سیستەمێ بەرگرییا لەشی ب شێوەیەکا زۆر لاواز دبیت.

چەوا HIV دهێتە ڤەگوهاستن و چەوا خۆ بپارێزین؟

HIV ب ڕێکا هندێک شلەیێن دیاریکری یێن لەشی دگەهێتە کەسەکێ دی، وەک خوێن، شلەیێن زاوزێ و شیرێ دایکێ. ڤەگوهاستنا ڤایرۆسێ پێویستی ب پەیوەندییەکا گونجایی دگەل ئەڤان شلەیان هەیە.

HIV ناهێتە ڤەگوهاستن ب ڕێکا:

• ماچکرن و دەستگرتن؛
• کۆخکە و پژمین؛
• رویشتن دگەل کەسەکێ تووشبووی؛
• ئاڵوگۆڕکرنا کەلوپەلێن ئاسایی یێن مالێ؛

هەروەها، HIV د ژینگەیا دەرڤەی لەشی دا ب ئاسانی نامینیت و ڤەگوهاستنا وی ب ڕێکا پەیوەندیا ئاسایی دگەل ژینگەیێ دەرڤەی لەشی، مەترسییەکا گرنگ نینە.