بەشێ ئێکێ: پێشەکی (Introduction)

1. پێناسەکرنا ساڵناما کوردی و بنەمایێ گەردوونناسی

ساڵناما کوردی سیستەمەکێ دەمژمێریا ژینگەهی و ئەسترۆنۆمی (گەردوونناسی) یە کو دکەڤیتە خانەیا ساڵنامێن ڕۆژی (Solar Calendar). ئەڤ سیستەمە ل سەر بنەمایێ خولا تەمام یا زەڤی ل دۆر خۆرێ دهێتە ژمارتن، کو درێژاهیا ساڵێ 365 ڕۆژ و 5 دەمژمێر و 48 خولەک و 45 چرکە نه.

ژ لایێ زانستێ ئەسترۆنۆمی ڤە، دەستپێکا ساڵا کوردی ساتی ب ساتی ڕێک دکەڤیتە دگەل تەباوکا بهارێ (Vernal Equinox)، کو وەک سەرێ ساڵێ یان "نەورۆز" (21ێ ئادارێ) دیار دهێتە کرن. د ڤێ ڕۆژێ دا، بەرامبەرییا تەواو د ناڤبەرا ڕۆژ و شەڤێ دا چێدبیت. ئەڤ هەماهەنگیا زانستی نیشان ددت کو ساڵناما کوردی ئێک ژ دروستترین و سروشتی‌ترین سیستەمێن پێڤانا دەمی یە د مێژووا جڤاکێن کشتوکاڵی و کۆنێن دەڤەرێ دا.

2. دەستپێکا ساڵنامێ د ناڤبەرا زانست و مێژوویێ دا

ژ لایێ پێڤانا مێژوویی ڤە، پێدڤی یە جوداهی د ناڤبەرا ڕۆژا سەرێ ساڵێ و مێژووا دەستپێکا دیارکرنا ساڵان دا بهێتە کرن. ڕۆژا سەرێ ساڵێ دیاردەکا گەردوونناسی یە، بەلێ مێژووا دەستپێکا ساڵنامێ ڕووداوەکا ئانثرۆپۆلۆژی و ڕامیاری یە.

کەلەپوور و خویندنا زانستی یا مێژوویی دیار دکەت کو دەستپێکا ساڵناما کوردی ڤەگەڕێتە سەر ساڵا 700ی بەریا زاینێ (700 B.C.). ئەڤ ڕوداوە دهێتە بەستن ب دامەزراندنا دەوڵەت و یەکێتییا ھۆزێن مادی (Medean Confederation) ل ژێر سەرکردایەتیا پاشایێ مادی "دیۆکۆس" (Deioces)، یان ژی ڕووداوان و گۆڕانکاریێن مەزنێن سیاسی ل ناڤبەرا ماد و ئیمپراتۆریەتا ئاشووری دا د سەدەیێ حەفتێ بەریا زاینێ دا.

3. شلۆڤەکرنا تێگەهێ "کەی خەسرەو" د مێژووا ساڵنامێ دا

دەربارەی ئەڤێ چەندێ کو دهێتە گۆتن ساڵنامە ل سەر دەمێ کەی خەسرەوی (Cyaxares / Hvakhshathra) هاتیە دانان، پێدڤی ب شۆڤەکرنەکا ورد یا ئەکادیمی هەیە:

• کەی خەسرەو د مێژووا زانستی دا: کەی خەسرەو ئێک ژ مەزنترین و ب هێزترین پاشایێن ئیمپراتۆریەتا ماد بوو (625–585 B.C.). ئەو پاشایێ کو شیای یەکێتییا سوپایێ مادی ئاڤا بکەت و هێرش بکەتە سەر نەینەوا (612 B.C.) و دوماهیێ ب دەسەڵاتا ئاشووریان بینیت.
• تێکەڵبوونا ناڤێن مێژوویی دگەل داستانان: د کەلەپوورێ دەڤەرێ دا (نەمازە د دەقێن کلاسیکی یێن وەک شاهناما فێردۆسی دا)، ناڤێ "کەی خەسرەو" بوویە هێمایەک بۆ پادشایەکێ دادپەروەر و سەرکەفتی. لهۆڕا د ئاستێ جەماوەری و داستانان دا، دامەزراندنا ساڵنامێ یان ڕۆژا نەورۆزێ گەلەک جاران دەدرێتە پاڵ ڤی پادشایی.
• دیدەڤانیا ئەکادیمی: ژ لایێ مێژووییا زانستی ڤە، ساڵنامە د ئێک بڕیارا ڕامیاری دا دروست نەبوویە، بەڵکو پرۆسەیەکا گەشەکرنا درێژخایەن یا شارستانیەتا دەڤەرێ بوویە. بەلێ دابینکرنا سالا 700 B.C. ژ لایێ مێژوونووسان ڤە چوارچۆڤەیەکێ ڕەوا ددەتە بنەماکێ دەولەتدارییا مادان، و گۆڕانکاریێن سەردەمێ کەی خەسرەوی ژی بوونە ئەگەرا سەپاندن و نۆژەنکرنا ڤی سیستەمێ ساڵنامێ د ناڤ جوغرافیا کوردستانێ دا.

بەشێ دووێ: بنەمایێ مێژوویی و ڕامیاری (دەوڵەتا ماد)

1. دامەزراندنا دەوڵەتا ماد (700 B.C.)

ل سەرەتایا سەدەیێ حەفتێ بەریا زاینێ، گەلێ مادی شیان ئێكەتیا هۆزێن خۆ دروست بکن و بنەماکێن دەوڵەتەکا ب هێز داڕێژن. ل سەر گوێرەی نڤێسینێن مێژوونوونووسێ یۆنانی هێرۆدۆت (Herodotus) د پەرتۆکا خۆ یا دیار دا (The Histories)، دیۆکۆس (Deioces) شیابوو دادپەروەریێ د ناڤبەرا هۆزێن مادی دا بەلاڤ بکەت و باژێرێ "ئەکباتانا" (هەمەدانا ئیرۆ) وەک پایتەخت دیار بکەت. ئەڤ یەکێتییە ل دهۆرا ساڵا 700ێ بەریا زاینێ دروست بوو، کو هاتیە وەرگرتن وەک خالەکا وەرچەرخانێ د مێژووا سەربەخۆیا ڕامیاری یا پێشینێن کوردی دا.

ژ لایێ مێژوونووسێن هەڤچەرخێن کورد ڤە (وەک د. سەردار جاف و حوسێن حوزنی موکریانی)، هەڵبژارتنا ڤێ ساڵێ وەک سەرەتایا ساڵناما کوردی نە بتنێ هێمایەکێ نەتەوەیی بوو، بەڵکو هەوڵەک بوو بۆ جوداکرنا مێژووا دەڤەرێ ژ سەردەستیا ئاشووریان.

2. سەردەمێ کەی خەسرەوی و ڕووخاندنا نەینەوا (612 B.C.)

ل سەردەمێ پادشا کەی خەسرەوی (625–585 B.C.)، ئیمپراتۆریەتا ماد گەهشتە لووتکەیا هێزا خۆ یا سەربازی. ب هەڤپەیمانی دگەل بابلیا (ل ژێر ڕێبەریا نایبۆپۆلاسار)، کەی خەسرەوی شیابوو ل ساڵا 612ی بەریا زاینێ کۆتایی ب ئیمپراتۆریەتا ئاشووری بپێچیت.

چەندین ڤەکۆلەر وەسا دبینن کو ئاهەنگگێڕانا سالانە یا ڕزگاربوونێ و سەرکەوتنا مادیان دگەل ڕۆژا سەرێ ساڵا سروشتی (وەرزێ بهارێ) هاتیە گرێدان، و دوپاتکرنا ڤی سیستەمێ ساڵنامێ ل ژێر حوکمڕانیا کەی خەسرەوی بوویە ئەگەرا هندێ کو د کەلەپوورێ نەتەوەیی دا ئەڤ ساڵنامەیە ب ناڤێ وی ژی بهێتە نناسین.

بەشێ سێێ: بنەمایێ گەردوونناسی و ژینگەهی (Astronomical & Environmental Aspect)

1. هێلا ئێکبوونا گەردوونناسی (Equinox)

ساڵناما کوردی سیستەمەکێ کامڵ و بێکێشە یە ژ لایێ ژمارتنا دەمی ڤە. د سیستەمێن مانگی (Luni-solar) دا، ساڵ ساڵانە نێزیکی 11 ڕۆژان کێم دبیت، بەلێ د ساڵناما کوردی دا ب هۆیا گرێدانا وێ ب جووڵا زەڤی ل دۆر خۆرێ، وەرزی هەمبەر وەرزان ناگۆڕێن.

ل ڕێکەفتی 21ێ ئادارێ (سەرێ ساڵێ)، خۆر ب ڕاستەوخۆ دکەڤیتە سەر هێلا کەمەرەکا زەڤی. ڕۆژهەڵاتناس و زانایێ ئینگلیزی پرۆفیسۆر گۆدفری درایڤەر (G.R. Driver) د توێژینەوەیێن خۆ دا ل سەر نەتەوەیێن زاگرۆسێ ئاماژە ددەت کو زانینا وەرزان و جووڵا ئەستێران ل دەڤ زاگرۆس نیشینان بەرهەمێ پێویستیا وان یا ڕۆژانە بوویە ب کێلانا زەڤی و چاندنێ.

2. ژینگەهـ و کشتوکاڵ د جڤاکێ زاگرۆس دا

کوردستانی ب درێژاهیا مێژوویێ ناوچەیەکا گوندنشین و کشتوکاڵی بوویە. دەستپێکا بهارێ نیشانا زیندیبوونەڤەیا سروشتیی و دوماهی پێهاتنا سۆتا و زڤستانا قورس، و دەستپێکرنا وەرزێ چاندنێ بوو. لهۆڕا هەڵبژارتنا 21ێ ئادارێ وەک دەستپێکا ساڵێ، هەڵبژارتنەکا لۆژیکی، سروشتی و زانستی بوو کو ڕاستەوخۆ ب بەرژەوەندییا ئابووری و ژیانا جڤاکی ڤە گرێدایی بوو.

بەشێ چوارێ: نەورۆز د ناڤبەرا مێژووا زانستی و ئەفسانەیێ دا

1. ئەفسانایا کاوە و زەهاک

د ناڤ بیرو باوەرێن جەماوەری دا، ڕۆژا نەورۆزێ و دەستپێکا ساڵێ گرێدایی یە ب داستانا کاوەیێ ئاسنگەر و کوشتنا زەهاکێ زۆردار. ئەڤ چیرۆکە د پەرتۆکا شاهنامە یا فێردۆسی و دەقێن مێژووییێن ئیسلامی یێن وەک تەبەری و مەسعودی دا ب شێوازێن جۆراوجۆر هاتیە نڤێسین.

2. خویندنا ئەنترۆپۆلۆژی بۆ داستانان

ژ لایێ مێژووا زانستی و ئەکادیمی ڤە، ڕووداوەکا مەزنا وەک دامەزراندنا ساڵنامێ و جەژنا سروشتی ب ئێک کەسایەتی یان ئێک ڕۆژ چێنابیت. ئەنترۆپۆلۆژست وەسا شۆڤە دکەن کو:

• کاوەیێ ئاسنگەر: هێمایە بۆ چێنا کێمدەرامەت و کرێکارێن جڤاکی کو دژ ب زۆرداریێ ڕابوون.
• زەهاک: هێمایە بۆ حوکمڕانیا بیانی و ئۆپڕێسیڤ (وەک زۆرداریا ئاشووریان).
• ئاگرێ نەورۆزێ: هێمایە بۆ ڕاگەهاندنا سەرکەوفتنێ، ئازادیێ، و بێداربوونا سروشتی.

کەواتە، ئەفسانە ئامرازەکێ کلتوری بوو بۆ پاراستنا ڕاستیا مێژووییا ڕزگاربوونا گەلێن زاگرۆسێ د ناڤ شۆرەشا مادیان دا دژ ب ئاشووریان.

دەرئەنجام (Conclusion)

ساڵناما کوردی بەرهەمێ تێکەڵبوونا ب شێوەیەکێ دروست یێ دیاردەکا سروشتی یا گەردوونناسی (وەرزێ بهارێ) و ڕووداوەکا مەزنا مێژوویی و ڕامیاری (دامەزراندنا دەوڵەتا ماد ل دەوروبەرێ ساڵا 700ێ بەریا زاینێ) یە.

بەستنا ڤێ ساڵنامێ ب سەردەمێ پادشایێن وەک دیۆکۆس و کەی خەسرەوی نیشانا کووراتیا مێژوویی و شارستانییا گەلێ کوردە د دەڤەرێ دا. ئەڤ سیستەمە نە بتنێ ئامرازەک بوو بۆ پیڤانا دەمی، بەڵکو بوویە بەشەکێ سەرەکی ژ ناسناما کلتوری و نەتەوەیی کو هەتا ئیرۆ ژی ب زیندی و زانستی مایە.