پێناسە و سەرهەلدانا تێگەهێ ئۆپۆزسیۆنێ

ژ وان بابەتێن دگەل وێ هەوا جیهانگیریێ ئەوا جیهان هەمی ڤەگرتی و ب وێنەیەکێ تازە و نوو جیهان هەمی بەرەڤ گوهۆڕینێ بری، بوویە مژارا ڕۆژانە ل دەڤ زۆربەیا تەخ و چینێن جڤاکی و ب تایبەتی ل دەڤ سیاستمدار و ڕەوشەنبیران، ئەڤە ژی ئۆپۆزسیۆنە.

ئۆپۆزسیۆن ب سەدەما هەڤدژیەکێ یان ململانێیەکێ یان نێزیکبوونەکا سیاسی یا کەسەکی یان چەند کەسان یان پارتەکا سیاسی یان چەند پارتێن سیاسی ب جهـ و دەم و پلە و سیستەمێ سیاسی یێ دەستەڵاتێ، ب ئارمانجەکا دیارکری ل گوڕەی یاسا و دەستوورێ وەلات ژ دایک دبیت یان سەرهەلددەت و دروست دبیت.

ئێکەم بنگەهـ یان وێستگەها ئۆپۆزسیۆنێ یان دەرکەفتنا ئێکەم بزاڤا ئۆپۆزسیۆنێ ڤەگەڕیت بۆ بەرێ (١٤٠٠) ساڵان؛ پێغەمبەرێ مە محمد (سلاڤ ل سەر بن) ئێکەم کەس بوویە و ئێکەم بنگەهێ ئۆپۆزسیۆنێ بوویە دەمێ بانگەوازیا خۆ دەستپێکری ب ئارمانجا ڕێکخستن و ئێکگرتنا مللەتێ خۆ، و نەهێلانا وان ناکۆکی و ململانێیان یا د ناڤبەرا مللەتێ خۆ دا بنبڕ بکەت. هۆز یان عەشیرەت ژ ناڤ برن و هەمی مللەتێ خۆ ل بن ناڤێ ئیسلامێ کۆمکرن، ئەڤە بوو سەدەمێ ڕێکخستن و ب هێزکرنا ڕێزێن موسڵمانان و دروستکرنا گیانێ براینیێ د ناڤبەرا موسڵمانان دا ب گشتی و مللەتێ وی ب تایبەتی. هندەک بۆچوونێن دی هەنە ئێکەم وێستگەهـ یان بنگەهـ یان بزاڤا ئۆپۆزسیۆنێ ڤەدگەڕینن بۆ سەردەمێ ئەمەویان.

پلورالیزما سیاسی و بنەمایێ دەستووری

یا خۆیایە کو د پێڤاژۆیا سیاسی یا دیموکراتی دا، باوەری کلیلکا دەرگەهێ تێگەهشتنێ، قەبوولکرنێ و سازانێ یە د وێ جوداهیا دروست دبیت، و دبیتە کلیلکا خاڵا یەکلاکەر د ئافراندنا مژارا زۆربوون یان زێدەبوونا ژمارا لایەنێن سیاسی، یان ئەم دشێین بێژین پلورالیزما سیاسی (التعددية السياسية).

پلورالیزما سیاسی مەڕجێ سەرەکییە ژ بۆ کارپێکرن، بەردەوامیدان و بنەجهکرن یان چەسپاندنا پرۆسێسا دیموکرسیەتێ د چوارچۆڤێ وێ ململانێیا سیاسی یا یاسایی و دەستووری دا. چونکی دەستوور تاکە دەرگەهە ژ بۆ دەستنیشانکرن یان دیارکرنا جەوهەرێ دژبەریێ یان ئۆپۆزسیۆنێ. ژ بەر ڤێ یەکێ، فاکتەرێن دەستووری خودیکا خۆیاکرنا یان ئاشکراکرنا ئۆپۆزسیۆنا سیاسی نە، و ڕۆڵەکێ گرنگ هەیە د ڕێکخستن و ئامادەکرن یان د پێکهێنانا مەواردێن سیاسی یان ئامرازێن سیاسی دا.

چەمکێ دیموکرسیەتێ د ناڤبەرا تیۆر و پراکتیکێ دا

دیموکرسیەت د بنیات دا پەیڤەکا یۆنانییە ژ دوو پەیڤان پێکدهێت: (demo) ئانکو مللەت، (kratis) ئانکو دەستەڵات. ئانکو مللەت ل دویف حەزا خۆ دەستەڵاتێ هەڵبژێریت کو ب ڕێڤە ببت ب هەمی لایان ڤە (سیاسی، ڕەوشەنبیری، جڤاکی، کۆمەڵایەتی) دوور ژ هەمی دەستەڵاتێن ڕژێمێن بیانی.

هەڵبژارتنا باوەرییەکا زێدەتر ب دیموکرسیەتێ کو مەڕجێ سەرەکی یێ دیموکرسیێ یە، ڕێبازا وێ ژی ئازادیا بیرۆڕایانە. مەبەست پێ ئازادیا تاکەکەسی یە د کارێ خۆ دا و د دەربڕینا هزر و بیرێن خۆ دا یێ ئازاد و سەربەست بیت. هەروەسا هەڵبژارتنا پارتا وی دڤێت ب سەربەستی کارێ خۆ د ناڤ دا بکەت، دیسان وەکهەڤ بیت د مافان دا بەرامبەر یاسایێ، دوور ژ دیکتاتۆریێ.

سەرەڕای ڤێ یەکێ، گەلەک پارت و لایەنێن سیاسی ب ناڤێن دیموکراتی هاتینە ناڤکرن، بەلێ ب تنێ ناڤە! ئەما د جێبەجێکرنێ دا گەلەک دوورن. جهێ داخێ یە زۆربەیا پارت و لایەنێن سیاسی، ژ وان پارتێن ئۆپۆزسیۆن ژ بۆ ڤەشارتنا ڕاستیا ڤی بابەتی، گازیا دیموکرسیێ بلندکریە وەک دروشم، بەلێ د بوارێ پراکتیکی دا گەلەک دوورن ژ کاکلکا دیموکرسیەتێ.

مێکانزما کارکرنا ئۆپۆزسیۆنێ د پەرلەمان دا

ئەگەر دگەل چەوانیا دروستبوونا ئۆپۆزسیۆنا سیاسی بڕاوەستین، دێ بینین ب سەدەما ب دەستڤەئینانا کۆتلەیەک یان پارتەکا سیاسی ب ڕازەمەندیا یان ڕێژەیا زۆرینە یان پرانیا دەنگێن مللەتێ خۆ، دهێتە ڕاسپاردن ب ئامادەکرن و بەرهەڤکرنا پرۆگرامێن خۆ یێن سیاسی ژ بۆ یاسایێن کارکرنێ یان جێبەجێکرنێ د خزمەتا گشتی یا مللەتی دا.

ئەو پارت و کۆتلە یان لایەنێن ڕێژەیەکا کێم یا دەنگێن پێدڤی یێن مللەت ب دەستخۆڤە نەئینن، ماف هەیە ببیتە ئۆپۆزسیۆن و ڕەخنی بگرن و ببنە ئامرازەکێ چاڤدێریکرنێ ژ بۆ بهێزئێخستن و ب هێزکرنا ئەدائا کارێ دەستەڵاتێ ل گوڕەی مۆدێل و مێکانزمێن دەستووری و یاسایی.

ئۆپۆزسیۆن تاکە پارێزەرێ مافێن سیاسی یێن مرۆڤی یە دگەل کاراکرنا ئەزموونا پەرلەمانی. ئۆپۆزسیۆن سەرهەلددەت و دروست دبیت و دبیتە دینەمۆیێ ژیانێ و سەرکەفتنا چالاکرنا وی پەرلەمانی، و د هەمان دەم دا دبیتە ئامرازێ چاڤدێریکرنێ و ب هێزئێخستنا وێ دامەزراوا یاسایی و شەرعی.

ئەزموونا ئۆپۆزسیۆنێ ل هەرێما کوردستانێ و ڕۆژهەڵاتا ناوەڕاست

ب مخابنی ڤە هەرێما کوردستانێ ژی ب مللەتێ خۆ ڤە ژ ڤی بەرهەم و خزمەتا ئۆپۆزسیۆنێ یا بێ بەهرە. ئەگەر چییە پشتی دامەزراندنا پەرلەمانی وەکو دامەزراوەیەکا سیاسی و دەستووری، بیرۆکەیا ئۆپۆزسیۆنێ نائامادە بوو، بەلێ دگەل بەرزبوونا ئاستێ گرنگیپێدانێ د جیهانێ دا، هێدی هێدی ل هەرێما کوردستانێ ژی هزر و کار ل سەر ئۆپۆزسیۆنێ هاتە کرن.

کاکلکا خاڵا من ڤێت ئاماژێ پێ بدەم: ل زۆربەیا وەلاتان دگەل دامەزراندن یان زێدەبوون و هەبوونا ئۆپۆزسیۆنەکا ب هێز، ئەو وەلات ل گوپیتکا دیموکرسیەتێ و خزمەتێ و ل پێشکەفتنێ نە؛ بەلێ ل کوردستانێ دگەل سەرهەلدان یان دامەزراندنا ئێکەم بزاڤا ئۆپۆزسیۆنێ، بوو دەستپێکەک بۆ قۆناغەکا سەخت، وەلات بەرەڤ ئاژاوەگێڕی، بن پێکرنا پرۆسێسا دیموکرسیەتێ و تێکدانا ئاسایشا جڤاکی بر.

بەروڤاژی وێ بڕێخودان و گرنگیا جیهانی یە دەمێ ئابراهام لینکۆلن دبیژیت: «دەمێ ئۆپۆزسیۆن دحەلیت، دەنگێ گوڵا بلند دبیت». سەرەڕای ڤێ یەکێ، پەراوێزخستنەک یان پشتگووخستنەک هەیە ل وەلاتێن ڕۆژهەڵاتا ناوەڕاست ب گشتی؛ ئەوان پارتێن دبنە ئۆپۆزسیۆن ژی نەشیانە ببنه ئامرازێ ب هێزئێخستن و چالاککرنا پەرلەمانی و نەشیانە ببنه پارێزەرەکێ باش بۆ چالاککرن و هاوسەنگکرنا جڤاکی.