ئاخفتن ل سەر خواندن و پەروەردێ، نە ب تنێ بەحسکرنا دەزگەهەکی ژ دەزگەهێن دەولەتێ یە، بەلکو ئەڤە بەحسکرنا پاشەڕۆژا هەمی مللەتییە؛ بەحسێ وی ئەقلی یە یێ کو دێ ڕێبەریێ کەت، و وی دەستێ دێ ئاڤا کەت، وێ ویژدانا دێ بها و نەرێتێن وێ پارێزیت، و ئەو هشیاریا دێ وێ ژ نەزانی و پاشکەفتنێ و دویڤکەفتنێ پارێزیت.

خواندن ب درێژاهیا دیرۆکێ نە ب تنێ پرۆسەیا ڤەگوهاستنا پێزانینان بوو ژ مامۆستا بۆ قوتابی، بەلکو پرۆژەیەکێ شارستانی یێ تێکەل بوو بۆ دروستکرنا مرۆڤەکێ خودان شیان د هزرکرنێ، ڤەکۆلینێ، داهێنانێ و بڕیاردانێ دا، و مرۆڤەکێ بشێت جوداهیێ د ناڤبەرا حەقی و نە حەقیێ، زانست و خورافاتێ، و د ناڤبەرا زانین و پروپاگندێ دا بکەت. ژبەر هندێ ئەو نەتەوەیێن ڕێز ل خواندنێ گرتین، خودانێن هێزێ بووینە، د بەرامبەر دا ئەو نەتەوەیێن خواندن پشتگوھ هاڤێتین، باجێن گران د سیاست، ئابوور، کەلتوور، ئاسایش و سەقامگیریێ دا داینە.

خواندن و پەروەردەیا نەریتی (کلاسیک)

بۆ سالێن درێژ، خواندنا نەریتی یا کلاسیک ئەو چوارچۆڤە بوو یێ کو نەوەیێن تەمام ژ زانا، نۆژدار، ئەندازیار، دادوەر، ئەدیب و هزرمەندان تێدا پێگەهشتین. ئەڤ خواندنە ل سەر بنەمایێ پەیوەندیەکا ڕاستەخۆ د ناڤبەرا مامۆستا و قوتابی دا د ناڤ ژوورا پۆلێ دا دهاتە کرن، کو ل وێرێ مامۆستا بەرپرس بوو ژ شڕۆڤەکرن، تەفسیرکرن، دویڤچوون و هەلسەنگاندنێ، و قوتابی ب ڕەنگەکی ڕێک و پێک زانست وەردگرت ب پشتبەستن ب پەرتووکا قوتابخانێ وەکو ژێدەرێ سەرەکی.

خواندن وی دەمی یا بێ کێماسی نەبوو، چونکی جاران ڕەخنە لێ دهاتە گرتن ژ بەر پشتبەستنا وێ ل سەر ژبەرکرن و تەلقینێ و کێم گرنگیدان ب داهێنان و ڤەکۆلینا زانستی. بەلێ خالەکا گەلەک گرنگ هەبوو، ئەو ژی دیاربوونا بەرپرسیاریێ بوو: مامۆستا بەرپرس بوو ژ فێرکرنێ، قوتابخانە بەرپرس بوو ژ قوتابی، دەولەت بەرپرس بوو ژ دابینکرنا ژینگەهەکا گونجای، و خێزان ژی بەرپرس بوو ژ دویڤچوونێ، و ئەڤ ڕۆلێن هەنێ هەمی تەمامکەرێن ئێک بوون.

خواندنا هەڤچەرخ و سەرلهەڤبوونا تەکنۆلۆژیایێ

ل گەل گەشەکرنا مەزنا تەکنەلۆژیایێ، و پەیدابوونا ئەنتەرنێتێ، تەلفۆنێن زیرەک، پلاتفۆرمێن دیجیتال، و بەلاڤبوونا بەرنامەیێن (ئەپڵیکەیشنێن) فێرکاری، دەنگ ل سەر وێ چەندێ بلند بوون کو دبێژنێ "خواندنا نوی" یان "خواندنا هەڤچەرخ". ئەڤە ئەو خواندنە یا کو پشت ب ئامرازێن دیجیتال، پلاتفۆرمێن ئەلیکترۆنی، کتێبخانەیێن دیجیتال، کارتێن فێرکاری، ڤیدیۆیێن تۆمارکری، فێربوونا خۆیاتی و هەلسەنگاندنا بەردەوام دبەستیت.

گومان تێدا نینە ئەڤ ئامرازە د ناڤ خۆ دا شیانێن مەزن هەلدگرن ئەگەر ب ڕەنگەکی دروست بهێنە بکارئینان، چونکی ڕێکان خۆش دکەن بۆ گەهشتن ب ژێدەرێن زانستی یێن جیهانی، و دەلیڤێ ددەنە قوتابی کو ژ جارەکێ پتر تەماشەی وانەیێ بکەت، و هاریکارن د هەمەجۆرکرنا شێوازێن فێربوونێ دا.

دیاردەیا وانەیێن تایبەت و گوهرینا فەلسەفا خواندنێ

بەلێ کێشە نە د تەکنەلۆژیایێ ب خۆ دا بوو، بەلکو د وێ ڕێکێ دا بوو کا چاوا هاتە بکارئینان، و چاوا ژ ئامرازەکێ هاریکار هاتە گۆهورین بۆ بەدیلەکی (جێگرەکێ) قوتابخانێ، و ژ کەرەستەیێن پشتەڤان بۆ بازرگانیەکا بەرفرەھ کو پارەیەکی زۆر دکەتە د بەریکا خودانێن پلاتفۆرم و وانەیێن تایبەت و سەنتەرێن فێرکاری دا. ئەڤێ چەندێ گۆهورینەکا مەترسیدار د فەلسەفا خواندنێ دا پەیدا کر:

گرنگیدان ژ ئاڤاکرنا ئەقلی چوو بۆ دەربازکرنا ئەزموونان (ئیمتیحانان)، و ژ تێگەهشتنا زانستی چوو بۆ کۆمکرنا نمران، و ژ گەشەپێدانا هزرکرنێ چوو بۆ ژبەرکرنا بەرسڤێن نموونەیی. گەلەک قوتابی نوکە ب تنێ پرسیارا وێ چەندێ دکەن: "دێ چ د ئیمتیحانێ دا هێت؟" ل جهێ کو بێژن: "ئەم چ فێربوون؟".

گوشارا دارایی ل سەر خێزانان و بارودۆخێ ئابووری

وانەیێن تایبەت ژ حالەتەکێ دەگمەن گۆهورین بۆ ڕێسایەکا گشتی کو پتریا قوتابیان دگریت، ئەڤ گۆهورینە ژی ئاماژەیە بۆ لاوازبوونا باوەریا جڤاکی ب شیانێن قوتابخانێ ب تنێ بۆ ئەنجامدانا پەیاما وێ. کێشە ل وێرێ دەستپێدکەت دەما وانەیێن تایبەت دبنە بەدیل بۆ کارێ مامۆستایی د ناڤ پۆلێ دا، یان دەمێ هندەک مامۆستا ئاستێ شڕۆڤەکرنا وانەیێ د ناڤ پۆلێ دا لاواز دکەن دا کو قوتابی پتر قەستا وانەیێن وان یێن تایبەت بکەن.

ئەڤێ دیاردەیێ بارەکێ گەلەک گران ئێخستیە سەر ملێن خێزانان ب شێوەیەکێ بێ وێنە. ژلایێ ئابووری ڤە، ئەو پارێ زۆر یێ ل سەر خواندنا تەریب دهێتە مەزاختن، پێدڤی بوو بهێتە وەبەرهێنان بۆ باشترکرنا قوتابخانێن حکومی، پێشئێخستنا تاقیگەهان، نویکرنا پرۆگرامان، و ڕاهێنانا مامۆستایان.

پەیوەندیا خواندنێ ب بازاڕێ کاری و باوەرنامان ڤە

ژ لایێ پەروەردەیی ڤە، پشتبەستنا زێدە ل سەر مەلزەمە و کورتکریان، خواندنا کویر لاواز کریە. ب ڤی ڕەنگی شیانێن شڕۆڤەکرنێ کێم بووینە، و لایەنێ ڕەخنەیی لاواز بوویە. بازاڕێ کاری ل گەلەک وەلاتان گازندا وێ چەندێ دکەت کو دەرچوویێن زانکۆیێ باوەرنامە د دەستان دایە، بەلێ شیانێن سەرەکی یێن نڤێسین، خواندن، پەیوەندیکرن، هزرکرنا لۆژیکی و چارەسەرکرنا کێشەیان ل دەڤ وان نینن.

ژبەر هندێ ئەو گوتنا دبێژیت: "ئەم نەوەیەکێ ئاڤا دکەین کو پتر هەلگرێ باوەرنامانە نەکو هەلگرێ زانستی" بەلاڤ بوویە. چونکی بهایێ باوەرنامێ نە د وی کاغەزی دایە یێ ل سەر هاتیە نڤێسین، بەلکو د وێ بڕا زانستی دایە یا نوێنەراتیا وێ دکەت.

ڕێکێن چارەسەریێ و دروستکرنا هەڤسەنگیێ

کێشەیا ڕاستەقینە نە هەڤڕکی یە د ناڤبەرا خواندنا کلاسیکی و یا سەردەم دا، بەلکو گەریانە ل دویڤ هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا هەردووکان دا. پلاتفۆرم نەشێت جهێ مامۆستا بگریت، و پەرتووکا کاغەزی و ئامرازێن دیجیتالی تەمامکەرێن ئێکودوونە.

بۆ ئەنجامدانا چاکسازیەکا ڕاستەقینە، چەندین ئەرک دکەڤنە سەر ملێن لایەنێن جودا:

• دەولەت و سیاسەتێن پەروەردەیی: چاکسازیکرن د خواندنێ دا پرۆژەیێ دەولەتێ و هەمی جڤاکی یە. پێدڤیە پرۆگرامێن خواندنێ پێداچوونا بەردەوام بۆ بهێتە کرن دا کو گرێدایی ڕاستیا ژیانێ و بازاڕێ کاری بن.
• پێگەهێ مامۆستایی: دڤێت ڕەوشا وی یا پیشەیی و ئابووری بهێتە باشترکرن، ڕاهێنانا بەردەوام بۆ بهێتە دابینکرن، و بەرپرسایەتیا وی یا ڕەوشتی بەرامبەر قوتابیان ئاشکەرا بیت.
• ڕۆلێ خێزانێ: نابیت دەست ژ ڕۆلێ خۆ یێ پەروەردەیی بەردەت و زارۆکێن خۆ بکەتە ئێخسیرێ شاشان، بەلکو دڤێت حەزا خواندنێ و پشتبەستنا ب خۆ د ناڤ وان دا بچینیت.