لێکەوتە سیاسییەکانی بەکارهێنانی مافی ڤیتۆ لەسەر سەروەریی دەوڵەتان

پێشەکی

لە دوای کارەساتەکانی جەنگی جیهانیی دووەم، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە تێگەیشتنێکی قووڵەوە بڕیاری دا کە دامەزراوەیەکی نێودەوڵەتی بەهێز دروست بکات کە بتوانێت ڕێگری لە دووبارە ڕوودانی شەڕ و ململانێکان بکاتەوە. بەم شێوەیە، ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ١٩٤٥دا دامەزرا، و میساقەکەی بووە دەستووری بنەڕەتی بۆ ڕێکخستنی پەیوەندییەکانی نێوان دەوڵەتان. لە دڵی ئەم سیستەمەدا، ئەنجومەنی ئاسایش وەک ئەندامی سەرەکی و بەرپرسیار لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی دەستنیشان کرا. بەڵام، دامەزراندنی ئەم ئەنجومەنە لە سەرەتاوە ڕەنگدانەوەی هێز و سیاسەتی زل هێزەکانی ئەو کاتە بوو. پێنج دەوڵەت (ئەمریکا، یەکێتی سۆڤیەت، بەریتانیا، فەرەنسا و چین) وەک ئەندامی هەمیشەیی دەستنیشان کران و مافێکی تایبەتیان پێدرا کە بە مافی ڤیتۆ ناسراوە. ئەم مافە ڕێگە بە هەر یەکێک لەم دەوڵەتانە دەدات کە بە دەنگی نەرێنیی خۆی ڕێگری لە دەرچوونی هەر بڕیارێکی ناڕێکارەیی لە ئەنجومەنی ئاسایشدا بکات، تەنانەت ئەگەر زۆرینەی ئەندامانی دیکەی ئەنجومەنەکە پشتگیریی بکەن.

لە سەرەتادا وەک گەرەنتییەک بۆ ئەوەی زل هێزەکان بەشداری لە ڕێکخراوەکەدا بکەن و بەرپرسیارێتیی جیهانی لە ئەستۆ بگرن دامەزرا. بە تێپەڕبوونی کات ئەم مافە بووەتە سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ پەککەوتن (شەلەل) و ناکاراییی ئەنجومەنی ئاسایش، بەتایبەتی لە کاتەکانی ڕوودانی قەیرانە مرۆییەکان و تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی. کاتێک کە ئەنجومەنی ئاسایش پێویستە بە خێرایی و بە کاریگەری کاردانەوە بۆ کۆمەڵکوژی، پاکتاژەکردنی نەژادی، یان تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی، بەکارهێنانی ڤیتۆ لەلایەن یەکێک لە ئەندامە هەمیشەییەکانەوە (یان تەنانەت هەڕەشەی بەکارهێنانی) دەتوانێت ببێتە هۆی ڕاگرتنی هەموو کردارەکان و درێژەکێشانی ئازار و ناخۆشی بۆ کۆمەڵگە زیانلێکەوتووەکان. ئەم دۆخە بووەتە هۆی پرسیارێکی بنەڕەتی: ئایا ئەم مافە تایبەتە لەگەڵ بنەما بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتی، بەتایبەتی بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان کە لە ماددەی ٢(١)ی میساقدا جێگیر کراوە، دەگونجێت؟ و ئایا بەکارهێنانی لە کاتە هەستیارەکاندا هیچ سنوورێکی یاسایی هەیە؟

گرنگیی ئەم توێژینەوەیە لە چەند ڕوانگەیەکەوە دەردەکەوێت. یەکەم، لە ڕوانگەی یاساییەوە، توێژینەوەکە مشتومڕەکانی دەوروبەری پەیوەندی نێوان مافی ڤیتۆ و بنەمای سەروەریی دەوڵەتان و هەروەها بنەمای (یاسا ناگەڕەکەکان) شیدەکاتەوە. دووەم، لە ڕوانگەی سیاسی و مرۆییەوە، توێژینەوەکە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی ئەم مافە لەسەر ژیانی ملیۆنان مرۆڤ لە کاتەکانی قەیراندا دەخاتە ڕوو، کاتێک کە ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بەهۆی ڤیتۆوە ناتوانێت ئەرکی سەرەکی خۆی لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشدا جێبەجێ بکات. سێیەم، توێژینەوەکە پێشنیار و ڕێگاکانی چارەسەرکردن بۆ سنووردانان بەهێزکردنی کاریگەریی ئەنجومەنی ئاسایش پێشکەش دەکات، کە دەتوانێت ببێتە هۆی چاکسازی لە سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکاندا.

ئامانجی توێژینەوەکە

- شیکردنەوەی بنەمای یاسایی مافی ڤیتۆ لە میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا و مێژووی دامەزراندنی. هەڵسەنگاندنی ناکۆکیی یاسایی لە نێوان مافی ڤیتۆ و بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان. لێکۆڵینەوە لە ڕاگرتنی کاراییی ئەنجومەنی ئاسایش لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایش لە کاتەکانی ڕوودانی تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتیدا. پێشکەشکردنی چەندین ڕێگا و پێشنیار بۆ چاکسازی و سنووردانان لەسەر بەکارهێنانی مافی ڤیتۆ.

- پرسیارەکانی توێژینەوەکە

- بنەمای یاسایی مافی ڤیتۆ چییە و چۆن لە سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکاندا دامەزراوە؟ بەکارهێنانی مافی ڤیتۆ چۆن بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان و کارایی ئەنجومەنی ئاسایش تێکدەدات؟ ئایا بەکارهێنانی ڤیتۆ لەبەرامبەر تاوانەکانی وەک کۆمەڵکوژیدا دەتوانێت وەک کردارێکی نایاسایی هەژمار بکرێت؟ و لەسەر چ بنەمایەکی یاسایی؟ ڕێگا و چارەسەرێک هەیە بۆ سنووردانان لەسەر مافی ڤیتۆ و بەهێزکردنی ڕۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکان؟

- میتۆدی توێژینەوەکە

ئەم توێژینەوەیە پشت بە میتۆدی شیکاریی یاسایی دەبەستێت. ئەم میتۆدە لە شیکردنەوەی دەقە یاساییەکان، بەتایبەتی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان، بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش و کۆمەڵەی گشتی، و بۆچوونەکانی دادگای نێودەوڵەتی پشت دەبەستێت.

پێکهاتەی توێژینەوەکە

ئەم توێژینەوەیە لە چوار بەشی سەرەکی پێکهاتووە کە هەریەکەیان تیشک دەخاتە سەر ڕەهەندێکی جیاوازی بابەتەکە:

بەشی یەکەم: بنەمای یاسایی و مێژوویی مافی ڤیتۆ ئەم بەشە باس لە بنەمای یاسایی مافی ڤیتۆ لە میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا دەکات، لە مێژووی دامەزراندنی لە کاتی دانوستانەکانی یالتا و سانفرانسیسکۆ، و لە جۆرەکانی ڤیتۆ و چۆنیەتی بەکارهێنانی لە مێژووی نەتەوە یەکگرتووەکاندا.

بەشی دووەم: ناکۆکیی یاسایی لە نێوان مافی ڤیتۆ و بنەمای یەکسانیی سەروەری ئەم بەشە شیکاری ناکۆکیی یاسایی لە نێوان مافی ڤیتۆ و بنەمای یەکسانیی سەروەری دەکات، و دەریدەخات کە ئەم مافە پلەبەندییەکی یاسایی لە نێوان دەوڵەتاندا دروست دەکات کە پێچەوانەی بنەما بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتییە.

بەشی سێیەم: لێکەوتەکانی مافی ڤیتۆ لەسەر کارایی ئەنجومەنی ئاسایش ئەم بەشە لێکەوتەکانی مافی ڤیتۆ لەسەر کارایی ئەنجومەنی ئاسایش لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایش دەخاتە ڕوو، بەتایبەتی لە کاتەکانی ڕوودانی قەیرانە مرۆییەکاندا، و نموونەی مێژووییەکانی وەک کۆمەڵکوژی ڕوواندا و قەیرانی دارفور و سووریا دەخاتە ڕوو.

بەشی چوارەم: پێشنیار و ڕێگاکانی چارەسەرکردن ئەم بەشە پێشنیار و ڕێگاکانی چارەسەرکردن بۆ سنووردانان لەسەر ئەم مافە و بەهێزکردنی کاریگەریی ئەنجومەنی ئاسایش پێشکەش دەکات، لەوانە سنووردانانی خۆبەخشانە، پەنابردن بۆ کۆمەڵەی گشتی، داواکردنی ڕای ڕاوێژکاری لە دادگای نێودەوڵەتی، و چاکسازی لە پێکهاتە و ڕێکارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش.

لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە مافی ڤیتۆ وەک ئامرازێک کە لە سەرەتادا بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایش دامەزرا، لە کردەوەدا بووەتە هۆی دروستکردنی نایەکسانیی یاسایی و پەککەوتنی ڕێکخراوەیی، و پێویستە چاکسازییەکی جدی لە سیستەمی ئەنجومەنی ئاسایشدا ئەنجام بدرێت بۆ ئەوەی ڕێکخراوەکە بتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر و بێلایەنانە ئەرکی خۆی لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی جیهانیدا جێبەجێ بکات.

بەشی یەکەم: بنەمای یاسایی و مێژوویی مافی ڤیتۆ

پێشەکیی بەش

مافی ڤیتۆ یەکێکە لە گرنگترین و دیارترین تایبەتمەندییەکانی سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە بنەما یاساییەکەی لە میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان، بە تایبەتی ماددەی ٢٧، وەردەگرێت. ئەم مافە تایبەتە بە پێنج ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش، کە بریتین لە ئەمریکا، ڕووسیا، چین، فەرەنسا و بەریتانیا. بە پێی ئەم سیستەمە، هەر یەکێک لەو پێنج دەوڵەتە دەتوانێت بە دەنگی نەرێنیی خۆی ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارە ناڕێکارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش بکات، تەنانەت ئەگەر زۆرینەی ئەندامانی دیکە پشتگیریی ئەو بڕیارە بکەن. مافی ڤیتۆ دەسەڵاتێکی تایبەت و کاریگەر بە ئەندامە هەمیشەییەکان دەبەخشێت و ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پرۆسەی بڕیاردان و ئاراستەکردنی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا دەگێڕێت.

لە ڕووی مێژووییەوە، دانانی ئەم مافە پەیوەندییەکی نزیکی بە دۆخی سیاسی و هاوسەنگیی هێزەکان دوای کۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەمەوە هەیە. لەو قۆناغەدا دامەزرێنەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان هەوڵیان دەدا ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی دروست بکەن کە بتوانێت ئاشتی و ئاسایشی جیهانی بپارێزێت و ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی جەنگە گەورەکان بکات. پێیان وابوو کە بەشداری و ڕەزامەندیی زلهێزەکان لە بڕیارە گرنگەکانی ئەنجومەنی ئاسایشدا پێویستە، بۆیە مافی ڤیتۆیان وەک ئامرازێک بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هێز و ڕێگری لە دژایەتیی ڕاستەوخۆی ئەو دەوڵەتانە لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا جێگیر کرد.

لەگەڵ تێپەڕبوونی کات و گۆڕانی بارودۆخی سیاسیی جیهان، مافی ڤیتۆ بووەتە بابەتێکی جێی مشتومڕ لە بواری یاسای نێودەوڵەتی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا. لە لایەکەوە، لەوانەیە ئەم مافە بە پارێزەرێک بۆ بەرژەوەندییە سەرەکییەکانی زلهێزەکان و هۆکارێک بۆ ڕێگری لە ناکۆکییەکی گەورە لە نێوانیاندا دابنرێت. بەهۆی ئەوەی دەوڵەتێکی هەمیشەیی دەتوانێت بڕیارێکی پشتگیریکراو لەلایەن زۆرینەی ئەندامانەوە ڕەت بکاتەوە، ئەم مافە ڕووبەڕووی ڕەخنەی فراوان بووەتەوە. بە تایبەتی، لە کاتەکانی شەڕ، پێشێلکردنی مافی مرۆڤ و قەیرانە مرۆییەکاندا، بەکارهێنانی ڤیتۆ دەتوانێت توانای ئەنجومەنی ئاسایش بۆ وەرگرتنی بڕیاری کاریگەر سنووردار بکات.

لەم بەشەدا هەوڵ دەدرێت مافی ڤیتۆ لە ڕوانگەی یاسایی و مێژووییەوە بە شێوەیەکی گشتگیر و شیکارانە بخوێندرێتەوە. سەرەتا، بنەما یاساییەکانی ئەم مافە و چۆنیەتیی جێگیرکردنی لە میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ڕوون دەکرێتەوە؛ پاشان، هۆکارە مێژووییەکانی دامەزراندن و جۆرەکانی بەکارهێنانی ڤیتۆ تاوتوێ دەکرێن. لە کۆتاییدا، کاریگەریی ئەم مافە لەسەر کارایی ئەنجومەنی ئاسایش و پاراستنی سەروەریی دەوڵەتان و جێبەجێکردنی بنەماکانی دادپەروەری و یەکسانیی دەوڵەتان لە یاسای نێودەوڵەتیدا شیکاری دەکرێت، بۆ ئەوەی ڕوون بێتەوە کە مافی ڤیتۆ تا چەند دەتوانێت ببێتە هۆی پاراستنی ئاشتیی جیهانی یان، بە پێچەوانەوە، ببێتە بەربەستێک لەبەردەم چارەسەرکردنی قەیرانە نێودەوڵەتییەکان.

١.١. چەمکی مافی ڤیتۆ و بنەمای یاسایی

مافی ڤیتۆ یەکێکە لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی سیستەمی بڕیاردانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەم مافە بە پێنج ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنەکە، واتە ئەمریکا، ڕووسیا، چین، فەرەنسا و بەریتانیا، دەبەخشرێت و ڕێگەیان پێ دەدات بە دەنگی نەرێنیی خۆیان ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارە ناڕێکارییەکان بکەن، تەنانەت ئەگەر زۆرینەی ئەندامانی دیکە پشتگیریی بڕیارەکە بکەن.

بنەمای یاساییی ئەم مافە لە ماددەی ٢٧ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ڕێکخراوە. بەپێی بڕگەی دووەمی ئەم ماددەیە بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەسەر بابەتە ڕێکارییەکان بە دەنگی ئەرێنی نۆ ئەندام پەسەند دەکرێن. بەڵام، بڕیارەکانی پەیوەندیدار بە بابەتە ناڕێکارییەکان پێویستیان بە دەنگی ئەرێنی نۆ ئەندام هەیە، کە دەنگی ئەرێنیی ئەندامە هەمیشەییەکانیش لەخۆ دەگرێت. ئەم شێوازەی دەنگدان بە «فۆرمۆلای یالتا» ناسراوە و بنەمای کارکردنی مافی ڤیتۆ پێکدەهێنێت (Kelsen, 1950).

لە ڕووی یاساییەوە، ماددەی ٢٧ بە وشەی «ڤیتۆ» ناوی ئەم مافە ناهێنێت، بەڵکو لە ڕێگەی مەرجەکانی دەنگدانەوە کاریگەرییەکەی دیاری دەکات. دەنگی نەرێنیی ئەندامێکی هەمیشەیی دەتوانێت ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارێکی ناڕێکاری بکات، بەڵام دەنگی نەرێنیی ئەندامێکی ناوەختەیی بە تەنها ئەم کاریگەرییەی نییە. هەروەها، دەنگنەدان یان خۆپاراستن لە دەنگدان لەلایەن ئەندامێکی هەمیشەیی، بە خۆی ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیار دروست ناکات.

مافی ڤیتۆ دوو کاریگەریی سەرەکی لەسەر کارکردنی ئەنجومەنی ئاسایش هەیە. یەکەم پاراستنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی زلهێزەکانە، چونکە دەسەڵاتیان پێ دەبەخشێت ڕێگری لە بڕیارە دژ بە سیاسەت و بەرژەوەندییەکانیان بکەن، بەتایبەتی لە بابەتەکانی دەستێوەردانی سەربازی و سزا ئابوورییەکاندا. دووەم جیاوازییەکی یاسایی لە دەسەڵاتی بڕیاردان لەنێوان ئەندامە هەمیشەیی و ناوەختەییەکان دروست دەکات.

ئەم جیاوازییە لەگەڵ بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان، کە لە ماددەی ٢(١)ی میساقدا جێگیر کراوە، پەیوەندییەکی گرنگی هەیە. بەپێی ئەم بنەمایە، هەموو دەوڵەتان لە ڕووی یاساییەوە یەکسانن؛ بەڵام ڤیتۆ دەسەڵاتێکی تایبەت بە پێنج دەوڵەت دەبەخشێت کە ئەندامانی دیکەی نەتەوە یەکگرتووەکان بەو شێوەیە بەهرەمەند نین. لە ڕوانگەی ڕەخنەگرانەوە، ئەم جیاوازییە دەتوانێت کاریگەری لەسەر دادپەروەریی بڕیاردان و دەنگی زۆرینەی ئەندامان هەبێت؛ بەڵام لە ڕووی یاساییەوە، ئەم ڕێکخستنە لە چوارچێوەی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا جێگیر کراوەMartinali, 2024)

١.٢. مێژووی دامەزراندنی مافی ڤیتۆ

دامەزراندنی مافی ڤیتۆ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئەزموونی جەنگی جیهانیی دووەم و هەوڵەکانی دوای جەنگ بۆ دروستکردنی سیستەمێکی نوێی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە هەیە. شکستی کۆمەڵەی نەتەوەکان لە ڕێگریکردن لە هەڵگیرسانی جەنگەکە پێویستیی دامەزراندنی ڕێکخراوێکی بەهێزتری خستەڕوو. لەم چوارچێوەیەدا، زلهێزەکان پێیان وابوو کە ڕەزامەندیی ئەوان بۆ جێبەجێکردنی بڕیارە سەرەکییەکانی ئاسایش گرنگە؛ بۆیە مافی ڤیتۆ وەک ئامرازێک بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هێز و ڕێگری لە ناکۆکیی ڕاستەوخۆ لەنێوانیاندا جێگیر کرا.

١.٢.١. دانوستانەکانی دامبارتن ئۆکس و کۆنفرانسی یالتا

لە ساڵی ١٩٤٤دا، لە کۆنفرانسی دامبارتن ئۆکس لە واشینگتنی دییسی، نوێنەرانی ئەمریکا، بەریتانیا، یەکێتیی سۆڤیەت و چین کۆبوونەوە بۆ دیاریکردنی پێکهاتە و دەسەڵاتەکانی ڕێکخراوە نوێیە نێودەوڵەتییەکە. یەکێک لە بابەتە سەرەکییەکانی دانوستانەکان شێوازی دەنگدان لە ئەنجومەنی ئاسایش و مەودای دەسەڵاتی ئەندامە هەمیشەییەکان بوو. یەکێتیی سۆڤیەت پشتگیریی دەسەڵاتێکی فراوانی ڤیتۆی دەکرد، لە کاتێکدا نیگەرانی لە کاریگەریی ئەم مافە لەسەر بڕیاردانی زۆرینەش هەبوو. دواتر، لە کۆنفرانسی یالتا لە شوباتی ١٩٤٥، سەرکردەکانی ئەمریکا، بەریتانیا و یەکێتیی سۆڤیەت لەسەر بنەماکانی دەنگدان ڕێککەوتن. ئەم ڕێککەوتنە ڕۆڵێکی گرنگی لە جیاکردنەوەی بابەتە ڕێکارییەکان لە بابەتە ناڕێکارییەکاندا هەبوو و بنەمای ئەو سیستەمەی دانا کە دواتر لە میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا جێگیر کرا.

لە ماددەی ٢٧(٣)ی میساقدا ڕێکخستنێکی تایبەت بۆ هەندێک بڕیاری پەیوەندیدار بە چارەسەرکردنی ئاشتییانەی ناکۆکییەکان هاتووە. بەپێی ئەم ماددەیە، ئەندامێک کە خۆی لایەنێکی ناکۆکییەکەیە، لە بڕیارە دیاریکراوەکانی ژێر بەشی شەشەمی میساقدا دەبێت خۆی لە دەنگدان بەدوور بگرێت. بەڵام ئەم پابەندییە سنوورێکی گشتی نییە کە لە هەموو کەیسەکاندا جێبەجێ بکرێت؛ پەیوەندی بە جۆری بڕیار و دەقی ماددەکەوە هەیە (Köchler, 1991).

بەم شێوەیە، کۆنفرانسی دامبارتن ئۆکس و یالتا بنەمای سیاسی و یاساییی سیستەمی دەنگدانی ئەنجومەنی ئاسایشیان دانا. ئەم ڕێکخستنە لە لایەکەوە بەشداریی زلهێزەکانی لە سیستەمی نوێی ئاسایشی جیهانیدا مسۆگەر کرد، بەڵام لە لایەکی دیکەوە، پرسیار و مشتومڕی لەبارەی یەکسانیی دەوڵەتان، دەنگی زۆرینە و سنووری دەسەڵاتی ئەندامە هەمیشەییەکانەوە دروست کرد.

١.٢.٢. کۆنفرانسی سانفرانسیسکۆ و دامەزراندنی نەتەوە یەکگرتووەکان

کۆنفرانسی سانفرانسیسکۆ لە ٢٥ی نیسان تا ٢٦ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٤٥ بەڕێوەچوو و قۆناغێکی گرنگی دامەزراندنی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو. نوێنەرانی دەوڵەتە بەشداربووەکان لەم کۆنفرانسەدا دەقی میساقەکەیان تاوتوێ کرد و لەسەر پێکهاتە و دەسەڵاتەکانی ئەنجومەنی ئاسایش گفتوگۆیان کرد. یەکێک لە بابەتە جێی مشتومڕەکان مافی ڤیتۆ و کاریگەرییەکەی لەسەر بڕیاردانی ئەنجومەن بوو. هەندێک لە دەوڵەتە بچووکترەکان نیگەرانییان لەوە دەربڕی کە ئەم مافە دەسەڵاتێکی زۆر بە پێنج دەوڵەت دەبەخشێت و دەتوانێت ڕۆڵی ئەندامانی دیکە کەم بکاتەوە. لە بەرامبەردا، زلهێزەکان جەختیان لەوە دەکردەوە کە ڕەزامەندیی ئەوان پێویستە بۆ بەردەوامی و کاریگەریی سیستەمی ئاسایشی جیهانی. لە کۆتاییدا، مافی ڤیتۆ وەک بەشێک لە ڕێکخستنی دەنگدانی ئەنجومەنی ئاسایش لە میساقەکەدا جێگیر کرا.

لەو سەردەمەدا ئەم مافە بە هەوڵێک بۆ پاراستنی هاوسەنگیی هێز و ڕێگریکردن لە دژایەتیی زلهێزەکان بە ڕێکخراوە نوێیەکەوە پەیوەست بوو. لە دواتردا بەکارهێنانی ڤیتۆ لە قەیرانە نێودەوڵەتییەکاندا بووەتە بابەتی مشتومڕ لەسەر کارایی ئەنجومەنی ئاسایش و دادپەروەریی سیستەمی بڕیاردان. کۆنفرانسی سانفرانسیسکۆ تەنها قۆناغی پەسەندکردنی میساق نەبوو، بەڵکو هەنگاوێکی بنەڕەتی بوو لە دیاریکردنی پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتی زلهێزەکان و بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان.

لە کۆتاییدا، مێژووی دامەزراندنی مافی ڤیتۆ پیشان دەدات کە ئەم مافە لە ئەنجامی ڕێککەوتنێکی سیاسی و یاسایی لەنێوان زلهێزەکانی دوای جەنگدا دروست بووە. ئامانجی سەرەتایی پاراستنی هاوسەنگیی هێز و ئاشتیی نێودەوڵەتی بوو، بەڵام کاریگەرییەکانی لەسەر بڕیاردانی ئەنجومەنی ئاسایش، یەکسانیی دەوڵەتان و توانای ڕێکخراوەکە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان، هێشتا لە بابەتە گرنگەکانی توێژینەوەی یاسای نێودەوڵەتین

.١.٣. بنەمای یاسایی مافی ڤیتۆ لە میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا

ماددەی ٢٧ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان چوارچێوەی یاساییی دەنگدان لە ئەنجومەنی ئاسایش دیاری دەکات و بنەمای سەرەکیی مافی ڤیتۆ لە بەشی سێیەمی ئەم ماددەیەدا دەبینرێت. ماددەکە لە سێ بڕگە پێکهاتووە:

بڕگەی یەکەم:هەر ئەندامێکی ئەنجومەنی ئاسایش یەک دەنگی هەیە. ئەم بڕگەیە بنەمای یەکسانیی دەنگدان لە نێوان ئەندامانی ئەنجومەنەکەدا دیاری دەکات، بەڵام ئەم یەکسانییە لە ژمارەی دەنگەکاندا بەدی دەکرێت و بە مانای یەکسانیی دەسەڵاتی دەنگدان لە هەموو جۆرە بڕیارەکاندا نییە.

بڕگەی دووەم:بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەسەر بابەتە ڕێکارەییەکان بە دەنگی ئەرێنیی نۆ ئەندام دەردەچن. لەم جۆرە بڕیارانەدا، دەنگی نەرێنیی ئەندامێکی هەمیشەیی بە تەنها ناتوانێت ڕێگری لە دەرچوونی بڕیارەکە بکات، ئەگەر ژمارەی دەنگە ئەرێنییەکان بگاتە ئەو ژمارەیەی کە میساق دیاری کردووە.

بڕگەی سێیەم:بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لەسەر بابەتەکانی دیکە بە دەنگی ئەرێنیی نۆ ئەندام دەردەچن، بە مەرجێک دەنگەکانی ئەندامانی هەمیشەیی لەگەڵ بڕیارەکەدا کۆک بن؛ بەو جیاوازییەی کە لە هەندێک بڕیاری پەیوەندیدار بە چارەسەرکردنی ئاشتییانەی ناکۆکییەکاندا، میساق پابەندیی تایبەتیی خۆبەدوورگرتن لە دەنگدان بۆ لایەنی ناکۆکییەکە دیاری دەکات. ئەم بڕگەیە بنەمای یاساییی مافی ڤیتۆ پێکدەهێنێت؛ چونکە دەنگی نەرێنیی ئەندامێکی هەمیشەیی دەتوانێت ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارێکی ناڕێکارەیی بکات، تەنانەت ئەگەر ئەندامانی دیکەی ئەنجومەنەکە پشتگیریی بکەن (Kelsen, 1950).

بەو پێیە، پێویستە جیاوازی لە نێوان دەقی میساق و شیکردنەوەی مافی ڤیتۆدا بکرێت. میساق بە وشەی «ڤیتۆ» ناوی ئەم مافەی نەهێناوە، بەڵکوو بنەمای کارکردنی لە ڕێگەی مەرجی دەنگدانی بڕگەی سێیەمی ماددەی ٢٧ەوە دیاری کردووە. هەروەها، خۆبەدوورگرتنی ئەندامێکی هەمیشەیی لە دەنگدان بە شێوەیەکی گشتی بە مانای بەکارهێنانی ڤیتۆ نییە؛ چونکە لە کرداردا، ئەگەر بڕیارەکە دەنگە ئەرێنییە پێویستەکانی کۆ بکاتەوە، خۆبەدوورگرتن بە تەنها ڕێگری لە دەرچوونی ناکات (United Nations, n.d.).

١.٤. شێوازەکانی بەکارهێنان و کاریگەریی مافی ڤیتۆ

مافی ڤیتۆ لە ڕووی یاساییەوە بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەندی بە دەنگی نەرێنیی ئەندامانی هەمیشەیی لەسەر بڕیارە ناڕێکارەییەکانەوە هەیە. بەڵام لە کرداردا، کاریگەریی ئەم مافە تەنها لەو دەنگدانە ڕوون و فەرمییانەدا کورت نابێتەوە؛ چونکە هەڕەشەکردن بە بەکارهێنانی ڤیتۆ یان کاریگەریی سیاسیی ئەندامانی هەمیشەیی دەتوانێت پێش گەیشتن بە قۆناغی دەنگدان کاریگەری لەسەر ڕەشنووسی بڕیارەکان دابنێت. بۆ شیکردنەوەی ئەم جیاوازییە، دەتوانرێت شێوازەکانی کاریگەریی ڤیتۆ بە چەند جۆرێک پۆلێن بکرێن.

١.٤.١. ڤیتۆی ڕاستەوخۆ

ڤیتۆی ڕاستەوخۆ ئەو دۆخەیە کە ئەندامێکی هەمیشەیی بە دەنگی نەرێنیی خۆی لەسەر ڕەشنووسی بڕیارێکی ناڕێکارەیی، ڕێگری لە پەسەندکردنی دەکات. شێوازی فەرمی و ڕاستەوخۆی بەکارهێنانی مافی ڤیتۆیە و دەتوانێت ببێتە هۆی دەرنەچوونی بڕیارێک کە زۆرینەی ئەندامانی دیکە پشتگیریی بکەن. کاریگەریی ئەم شێوازە بە تایبەتی لەو بابەتانەدا دەردەکەوێت کە پەیوەندییان بە قەیرانە نێودەوڵەتییەکان، پاراستنی هاووڵاتییانی مەدەنی و وەڵامدانەوە بە پێشێلکارییە گەورەکانی مافەکانی مرۆڤەوە هەیە (Köchler, 1991).

١.٤.٢. ڤیتۆی دووانە

ڤیتۆی دووانە شێوازێکی مێژوویی و ڕێکارییە کە لە کردارە سەرەتاییەکانی ئەنجومەنی ئاسایشدا پەیدا بوو. سەرەتا ناکۆکی لەسەر ئەوە دروست دەبێت کە ئایا بابەتێک ڕێکارەییە یان ناڕێکارەیی؛ پاشان، ئەگەر بابەتەکە ناڕێکارەیی هەژمار بکرێت، دەنگی نەرێنیی ئەندامێکی هەمیشەیی دەتوانێت لە قۆناغی دووەمدا ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارە سەرەکییەکە بکات. بەم شێوەیە ئەندامی هەمیشەیی لە دوو قۆناغی دەنگداندا دەتوانێت کاریگەریی ڤیتۆ بەکاربهێنێت. بە تایبەتی لە مێژووی سەرەتاییی ئەنجومەنی ئاسایشدا گرنگ بووە، بەڵام نابێت وەک شێوازێکی ئاسایی و بێ ناکۆکیی ئەمڕۆیی لە هەموو بابەتەکاندا باس بکرێت (Köchler, 1991).

١.٤.٣. ڤیتۆی ناڕاستەوخۆ

ڤیتۆی ناڕاستەوخۆ لێکدانەوەیەکە بۆ ئەو دۆخانەی کە تێیاندا ئەندامێکی هەمیشەیی، بەهۆی نفووزی سیاسی و دیپلۆماسییەوە، کاریگەری لەسەر هەڵوێستی ئەندامانی دیکە دادەنێت؛ بۆ نموونە، ڕازیکردنی دەوڵەتان بە گۆڕینی دەقی ڕەشنووسی بڕیارێک، خۆ بەدوورگرتن لە دەنگدان یان پشتیوانی‌ نەکردنی بڕیارەکە. لەو دۆخانەدا، بڕیارەکە لەوانەیە پێش گەیشتن بە قۆناغی دەنگدانی فەرمی لاواز ببێت یان هەر نەخرێتە ڕوو. بەڵام ئەم دەستەواژەیە پۆلێنکردنێکی شیکارییە، نەک جۆرێکی سەربەخۆی مافی ڤیتۆ کە بە ڕوونی لە میساقدا دیاری کرابێت (Martinali, 2024).

١.٤.٤. هەڕەشەی ڤیتۆ و کاریگەریی شاراوە (Threat of Veto)

هەندێک جار ئەندامێکی هەمیشەیی بە ڕاشکاوی یان لە ڕێگەی کۆبوونەوە نافەرمییەکانەوە هەڕەشە بە بەکارهێنانی ڤیتۆ دەکات. ئەم هەڕەشەیە دەتوانێت وای لە پێشکەشکەرانی ڕەشنووسی بڕیارەکە بکات کە دەقەکە بگۆڕن، بەشێک لە داواکارییەکان لاببەن یان بڕیارەکە بە گشتی پێشکەش نەکەن. بەم پێیە، هەندێک لە کاریگەرییەکانی مافی ڤیتۆ پێش ئەوەی دەنگێکی نەرێنی بە شێوەی فەرمی تۆمار بکرێت، دەردەکەون. بۆیە، لە شیکردنەوەی کارایی ئەنجومەنی ئاسایشدا، تەنها ژمارەی ڤیتۆ فەرمییەکان بەس نییە، بەڵکوو پێویستە کاریگەریی هەڕەشەی ڤیتۆش لەسەر پرۆسەی بڕیاردان لەبەرچاو بگیرێت (Trahan, 2020).

١.٥. ڕەخنە یاسایی و سیاسییەکان لە مافی ڤیتۆ

مافی ڤیتۆ لە سەرەتای دامەزراندنی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بووەتە بابەتی مشتومڕ لە نێوان یاساناسان و توێژەرانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا. یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی ڕەخنەکان ئەوەیە کە ئەم مافە لەگەڵ بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتاندا کێشە دروست دەکات. لە لایەکەوە، ماددەی ٢(١)ی میساق بنەمای یەکسانیی سەروەریی هەموو ئەندامانی ڕێکخراوەکە جێگیر دەکات؛ لە لایەکی دیکەوە، ماددەی ٢٧ دەسەڵاتێکی تایبەتی دەداتە پێنج ئەندامی هەمیشەیی کە دەتوانن دەرچوونی بڕیارە ناڕێکارەییەکان ڕابگرن. ڕەخنەگران پێیان وایە کە ئەم پێکهاتەیە دەتوانێت هاوسەنگیی نێوان دەوڵەتان لاواز بکات و ڕێگە بە بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی زل‌هێزەکان بدات کاریگەرییەکی زۆر لەسەر بڕیارەکانی پەیوەندیدار بە ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی دابنێن. لە هەندێک شیکردنەوەدا، ئەم دۆخە بە «هەژموونیی یاسایی‌کراو» ناودەبرێت، واتە پێکهاتەیەکی یاسایی کە دەسەڵاتی تایبەت بۆ ژمارەیەکی سنووردار لە دەوڵەتان مسۆگەر دەکات (Martinali, 2024).

ڕەخنەیەکی دیکە پەیوەندی بە کاریگەریی ڤیتۆ لەسەر پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و وەڵامدانەوەی قەیرانە مرۆییەکانەوە هەیە. کاتێک بەرژەوەندیی سیاسیی ئەندامێکی هەمیشەیی لەگەڵ پێشنیارێکی بۆ چارەسەرکردنی قەیرانێک ناکۆک دەبێت، بەکارهێنانی ڤیتۆ دەتوانێت ڕێگری لە دەرچوونی بڕیار بکات. ئەم کێشەیە لە مشتومڕەکانی پەیوەندیدار بە ئاپارتاید لە ئەفریقای باشوور، کۆمەڵکوژیی ڕوواندا و قەیرانی دارفوردا بە شێوەی جیاواز باس کراوە. بۆ دیاریکردنی کاریگەریی ڤیتۆ لە هەر یەک لەم ڕووداوانەدا، پێویستە بڕیارە پێشنیارکراوەکان و تۆمارە فەرمییەکانی دەنگدان بە جیاوازی بپشکنرێن، نەک هەموو دواکەوتنێک بە ڤیتۆ بگێڕدرێتەوە (Trahan, 2020).

بەردەوامیی ئەم ناکۆکییانە دەتوانێت متمانەی هەندێک لە ئەندامانی نەتەوە یەکگرتووەکان بە توانای ئەنجومەنی ئاسایش بۆ بڕیاردانی دادپەروەرانە و کاریگەر لاواز بکات. لەبەر ئەوە، مشتومڕی سەر مافی ڤیتۆ تەنها لەسەر بوونی یان نەبوونی ئەم مافە نییە، بەڵکوو لەسەر ئەوەشە کە چۆن دەتوانرێت بەکارهێنانی ئەم دەسەڵاتە لەگەڵ بەرپرسیارێتیی ئەندامانی هەمیشەیی و ئامانجە بنەڕەتییەکانی میساق هاوسەنگ بکرێت.

١.٦. کاریگەریی مافی ڤیتۆ لەسەر بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان

بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان لە ماددەی ٢(١)ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا جێگیر کراوە و یەکێکە لە بنەما گرنگەکانی سیستەمی یاساییی نێودەوڵەتی. بە پێی ئەم بنەمایە، هەموو ئەندامانی ڕێکخراوەکە لە ڕووی سەروەرییەوە یەکسانن. بەڵام لە ئەنجومەنی ئاسایشدا، مافی ڤیتۆ پێنج دەوڵەتی ئەندامی هەمیشەیی لە ڕووی کاریگەریی دەنگدانەوە لە ئاستێکی جیاواز دادەنێت.

ئەمە بەڵگەی ئەوە نییە کە مافی ڤیتۆ بە شێوەیەکی خۆکارانە پێشێلکاریی ماددەی ٢(١)ە؛ چونکە میساق لە هەمان کاتدا بنەمای یەکسانیی سەروەری و ڕێوشوێنی تایبەتیی بڕیاردان لە ئەنجومەنی ئاسایش هەردووکیانی لەخۆ گرتووە. بەڵام ئەم پێکهاتەیە پرسیارێکی یاسایی و دامەزراوەیی دروست دەکات لەبارەی ئەوەی چۆن دەکرێت یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان لەگەڵ دەسەڵاتی تایبەتیی ئەندامانی هەمیشەیی کۆ بکرێتەوە.

ئەندامانی هەمیشەیی دەتوانن بە دەنگی نەرێنیی خۆیان ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارە ناڕێکارەییەکان بکەن، لە کاتێکدا ئەندامانی هەڵبژێردراوی ئەنجومەن ئەم توانایەیان نییە. ئەم نایەکسانییە لە دەسەڵاتی دەنگداندا دەتوانێت کاریگەری لەسەر چۆنیەتیی بڕیاردان و هەستی دادپەروەریی دەوڵەتانی بچووک و ناوەند دروست بکات. لەو دۆخانەدا کە بەرژەوەندییەکانی ئەندامێکی هەمیشەیی لەگەڵ داواکارییەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناکۆک دەبن، مافی ڤیتۆ دەتوانێت ببێتە هۆی دواکەوتن یان ڕاگرتنی هەنگاوە هاوبەشەکان.

لێکۆڵینەوە لە کاریگەریی مافی ڤیتۆ لەسەر سەروەریی دەوڵەتان پێویستی بە جیاکردنەوەی دوو بابەت هەیە: یەکەم، پەیوەندیی نێوان یەکسانیی سەروەری و پێکهاتەی تایبەتیی ئەنجومەنی ئاسایش؛ دووەم، کاریگەریی بەکارهێنانی ڤیتۆ لەسەر ڕەوایی، دادپەروەری و کاراییی بڕیارە نێودەوڵەتییەکان. ئەم جیاکردنەوەیە ڕێگە دەدات بابەتەکە بە شێوەیەکی یاسایی و شیکاری بخرێتە بەر باس، بەبێ ئەوەی لە پێشەوە حوکمێکی کۆتایی لەسەر ڕەوایی یان نارەواییی مافی ڤیتۆ بدرێت.

بەشی دووەم: ناکۆکیی یاسایی لە نێوان مافی ڤیتۆ و بنەمای یەکسانیی سەروەری

پێشەکیی بەش

لە بەشی یەکەمی ئەم توێژینەوەیەدا، بنەما یاسایی و مێژووییەکانی مافی ڤیتۆمان خستەڕوو و ڕوونمان کردەوە کە ئەم مافە لە سیستەمی دەنگدان و بڕیاردانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە سەرچاوە دەگرێت. لەم بەشەدا، پەیوەندیی نێوان مافی ڤیتۆ و بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان شیدەکەینەوە. ئەم بنەمایە لە ماددەی ٢(١)ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا جێگیر کراوە و جەخت لەسەر یەکسانیی سەروەریی هەموو ئەندامانی ڕێکخراوەکە دەکاتەوە.

یەکسانیی سەروەری پێویستی بەوەیە کە هەموو دەوڵەتان لە ڕووی یاساییەوە بە یەکسان دابنرێن؛ لە لایەکی دیکەوە، مافی ڤیتۆ دەسەڵاتێکی تایبەت بە پێنج ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش دەبەخشێت. ئەم جیاوازییە پرسیارێکی گرنگی یاسایی و سیاسی دروست دەکات: تا چ ڕادەیەک دەتوانرێت مافی ڤیتۆ لەگەڵ بنەمای یەکسانیی سەروەری و ئامانجەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بگونجێت؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، سەرەتا بنەمای یەکسانیی سەروەری لە یاسای نێودەوڵەتیدا ڕوون دەکەینەوە، کاریگەرییەکانی مافی ڤیتۆ لەسەر ئەم بنەمایە، پەیوەندییەکەی بە یاسای ناگەڕەوەی نێودەوڵەتی (Jus Cogens)، و کاریگەرییەکانی لەسەر ڕەوایی و متمانەی ئەنجومەنی ئاسایش شیدەکەینەوە.

٢.١. بنەمای یەکسانیی سەروەری لە یاسای نێودەوڵەتیدا

بنەمای یەکسانیی سەروەری یەکێکە لە بنەما بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتی. بەپێی ماددەی ٢(١)ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕێکخراوەکە لەسەر بنەمای یەکسانیی سەروەریی هەموو ئەندامەکانی دامەزراوە. واتە، هەموو دەوڵەتان، سەرباری جیاوازییان لە قەبارە، ژمارەی دانیشتووان، توانای سەربازی و هێزی ئابووری، لە ڕووی یاساییەوە خاوەنی سەروەری و کەسایەتیی یاسایی نێودەوڵەتین.

یەکسانیی سەروەری بەو مانایە نییە کە هەموو دەوڵەتان لە ڕووی توانای سیاسی و ئابوورییەوە یەکسانن؛ بەڵکو مانای ئەوەیە کە جیاوازیی هێز نابێت بە خۆی ببێتە هۆی لەناوبردنی کەسایەتیی یاسایی یان سەروەریی دەوڵەتێکی دیکە. ئەم بنەمایە بناغەیەکە بۆ ڕێکخستنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و ڕێگریکردن لە زاڵبوونی یاساییی دەوڵەتێک بەسەر دەوڵەتانی دیکەدا.

یەکسانیی سەروەری لە چەند سەرچاوەیەکی گرنگی یاسای نێودەوڵەتیدا پشتگیریی لێ کراوە:

1. ماددەی ٢(١)ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان: ئەم ماددەیە یەکسانیی سەروەریی هەموو ئەندامانی ڕێکخراوەکە وەک بنەمایەکی سەرەکی جێگیر دەکات.بڕیارنامەی ٢٦٢٥ (XXV)ی کۆمەڵەی گشتی: ئەم بڕیارنامەیە کە لە ساڵی ١٩٧٠ پەسەند کراوە، بە ڕاگەیاندنی بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتی دەربارەی پەیوەندییە دۆستانەکان و هاوکاریی نێوان دەوڵەتان ناسراوە و جەخت لەسەر یەکسانیی یاساییی دەوڵەتان دەکاتەوە.بڕیارنامەی ٣٣١٤ (XXIX)ی کۆمەڵەی گشتی: ئەم بڕیارنامەیە کە لە ساڵی ١٩٧٤ پەسەند کراوە، پێناسەی داگیرکاری دەکات و لە چوارچێوەی یاساییی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا گرنگیی ڕێزگرتن لە سەروەری و سەربەخۆیی دەوڵەتان دەخاتەڕوو.یاسای نێودەوڵەتیی عرفی: یەکسانیی سەروەری لەگەڵ بنەما و ڕێساکانی گشتیی یاسای نێودەوڵەتیدا پەیوەندیی هەیە. بەڵام بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ڕێسایەکی دیاریکراو بە شێوەی یاسای عرفی پابەندکەرە، پێویستە پێکهاتە و بەڵگەکانی پەیوەندیدار بە وردی هەڵبسەنگێندرێن.یەکسانیی سەروەری بنەمایەکی گرنگە بۆ ڕێکخستنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. لە هەمان کاتدا، شێوازی بڕیاردان لە ئەنجومەنی ئاسایش پرسیار لەسەر چۆنیەتیی جێبەجێکردنی ئەم بنەمایە لە ناو دامەزراوە نێودەوڵەتییەکاندا دروست دەکات.

٢.٢. کاریگەریی مافی ڤیتۆ لەسەر بنەمای یەکسانیی سەروەری

مافی ڤیتۆ بەهۆی ئەو دەسەڵاتە تایبەتەی کە بە پێنج ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش دەبەخشێت، یەکێکە لە بابەتە جێی مشتومڕەکانی یاسای نێودەوڵەتی. ئەم مافە لە چەند ڕەهەندێکەوە کاریگەری لەسەر بنەمای یەکسانیی سەروەری هەیە.

٢.٢.١. دروستکردنی پلەبەندی لە نێوان ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایش

لە ئەنجومەنی ئاسایشدا، پێنج دەوڵەتی ئەمریکا، ڕووسیا، چین، فەرەنسا و بەریتانیا ئەندامی هەمیشەیین و خاوەنی مافی ڤیتۆن. ئەم مافە لە ئەندامانی نائەمیشەیی جیاوازییان پێ دەدات، چونکە دەنگی نەرێنیی ئەندامێکی هەمیشەیی دەتوانێت ڕێگر بێت لە پەسەندکردنی بڕیارێکی ناڕێکارەیی، تەنانەت ئەگەر ئەندامانی دیکەی ئەنجومەنەکە پشتگیریی بڕیارەکە بکەن.

ئەم دۆخە لە ڕووی سیاسی و دامەزراوەییەوە پلەبەندییەکی ڕوون لە ناو ئەنجومەنی ئاسایشدا دروست دەکات. لەبەر ئەوە، ڕەخنەگران پێیان وایە کە مافی ڤیتۆ لەگەڵ تێگەیشتنی گشتی لە یەکسانیی دەوڵەتاندا ناکۆکی هەیە. بەڵام لە ڕووی یاساییەوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان و ڕێوشوێنی تایبەتی بڕیاردان کە لە میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا دیاری کراوە. بوونی مافی ڤیتۆ بە خۆی بەڵگەی ئەوە نییە کە هەموو یەکسانییە یاساییەکانی دەوڵەتان لەناوچوون؛ بەڵکو بابەتی مشتومڕەکە ئەوەیە کە ئایا ئەم جیاوازییە دامەزراوەییە تا چ ڕادەیەک دادپەروەرانە و گونجاوە (Martinali, 2024).

٢.٢.٢. هەژموونی یاسایی (Legalised Hegemony)

دەستەواژەی «هەژموونی یاسایی» بۆ باسکردنی ئەو دۆخە بەکاردێت کە تێیدا سیستەمێکی یاسایی یان دامەزراوەیی دەسەڵاتی زیاتر بە دەوڵەتە بەهێزەکان دەبەخشێت. لە چوارچێوەی ئەنجومەنی ئاسایشدا، مافی ڤیتۆ دەتوانێت دەرفەتی ئەوە بۆ ئەندامە هەمیشەییەکان دروست بکات کە ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارێک بکەن کە لەگەڵ بەرژەوەندیی سیاسییاندا ناگونجێت.

ئەم دۆخە بە تایبەتی کاتێک جێی ڕەخنەیە کە بەرژەوەندیی نیشتمانیی یەکێک لە زل‌هێزەکان لە پێش پێویستییەکانی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی دادەنرێت. لەو بارودۆخانەدا، مافی ڤیتۆ دەتوانێت کاریگەریی زۆرینەی ئەندامانی ئەنجومەن سنووردار بکات و هەستی نایەکسانی لە نێوان دەوڵەتەکاندا بەهێزتر بکات.

Fassbender (2000) لە باسکردنی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان و شوێنی لە سیستەمی یاساییی نێودەوڵەتیدا، بنەمایەکی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتی دامەزراوەیی و ڕەواییی نێودەوڵەتی پێشکەش دەکات. لە ڕوانگەی ئەم مشتومڕەوە، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە چۆن دەتوانرێت هاوسەنگییەک لە نێوان ڕۆڵی زل‌هێزەکان و ماف و بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا دروست بکرێت.

٢.٢.٣. سنووردارکردنی کاریگەریی زۆرینە لە بڕیارداندا

لە سیستەمێکی بڕیاردانی پشتبەستوو بە زۆرینەدا، دەنگی زۆرینەی ئەندامان بە گشتی ڕۆڵێکی سەرەکی لە پەسەندکردنی بڕیارەکاندا دەگێڕێت. بەڵام لە ئەنجومەنی ئاسایشدا، بەپێی ماددەی ٢٧(٣)ی میساق، بۆ بڕیارە ناڕێکارەییەکان پێویستە دەنگی پۆزەتیڤی لانیکەم نۆ ئەندام، لەگەڵ نەبوونی دەنگی نەرێنیی ئەندامێکی هەمیشەیی، هەبێت. بۆیە دەنگی نەرێنیی یەکێک لە ئەندامە هەمیشەییەکان دەتوانێت ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارەکە بکات.

جیاوازییەکی گرنگ لە نێوان شێوازی بڕیاردانی ئەنجومەنی ئاسایش و ئەو سیستەمانەدا دروست دەکات کە تەنها پشت بە زۆرینە دەبەستن. لە ڕوانگەی ڕەخنەگرانەوە، ئەم دەسەڵاتە دەتوانێت ڕۆڵی زۆرینە سنووردار بکات و پرسیاری دیموکراتیبوونی بڕیاردان لە ناو ئەنجومەنەکەدا دروست بکات. لە بەرامبەردا، لە ڕوانگەی بەرگری لە سیستەمی ڤیتۆوە، دەوترێت کە ئەم ڕێوشوێنە بۆ پاراستنی هاوکاریی زل‌هێزەکان و ڕێگریکردن لە بڕیارەکانی دژبەیەک لە دۆخی ناکۆکیی نێودەوڵەتیدا دانراوە.

مشتومڕەکە تەنها لەسەر زۆرینە و کەمینە نییە؛ بەڵکو لەسەر هاوسەنگیی نێوان کارایی، ڕەوایی، یەکسانی و بەرپرسیاریەتیی ئەنجومەنی ئاسایشیشە.

٢.٣. مافی ڤیتۆ و بنەمای یاسای ناگەڕەوەی نێودەوڵەتی

یاسای ناگەڕەوەی نێودەوڵەتی ئاماژە بەو ڕێسایانەی یاسای نێودەوڵەتی دەکات کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی دەوڵەتانەوە وەک ڕێسایەکی بنەڕەتیی پەسەندکراو ناسراون و هیچ دەوڵەتێک ناتوانێت بە ڕێککەوتن لێیان لابچێت. ماددەی ٥٣ی پەیماننامەی ڤیەننا دەربارەی یاسای پەیماننامەکان، چوارچێوەیەکی گرنگ بۆ ناساندنی ئەم جۆرە ڕێسایانە دیاری دەکات.

قەدەغەکردنی کۆمەڵکوژی، قەدەغەکردنی ڕەفتاری کۆیلەداری و ئەشکەنجە، و قەدەغەکردنی هەندێک شێوەی پێشێلکارییە زۆر گرانەکانی یاسای نێودەوڵەتی، لە ڕێساکانی گرنگی ئەم بوارەدان. بەڵام پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان پابەندبوون بە ڕێسایەکی و ئەو ئەرکە دامەزراوەیی و سیاسییانەی ئەنجومەنی ئاسایش بەپێی میساق جێبەجێیان دەکات.

مشتومڕێکی گرنگ لە یاسای نێودەوڵەتیدا ئەوەیە کە ئایا مافی ڤیتۆ دەتوانێت لە بارودۆخی پێشێلکارییە گرانەکانی یاسای نێودەوڵەتیدا بە شێوەیەک بەکاربهێنرێت کە لەگەڵ ئەرکە یاساییەکاندا ناکۆک بێت. Trahan (2020) ئەم بابەتە لە ڕوانگەی سنوورە یاساییەکانی دەسەڵاتی ڤیتۆ لە بەرامبەر تاوانە زۆر گرانەکاندا شیدەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، نابێت بە شێوەیەکی گشتی بگوترێت کە هەر بەکارهێنانێکی ڤیتۆ بۆ ڕاگرتنی بڕیارێک بە خۆی پێشێلکاریی Jus Cogensە؛ بەڵکو دەبێت بارودۆخی ڕووداوەکە، ناوەڕۆکی بڕیارەکە و پابەندییە یاساییە پەیوەندیدارەکان بە وردی هەڵبسەنگێندرێن.

٢.٣.١. پەیوەندیی نێوان ڤیتۆ و یاسای ناگەڕەوەی نێودەوڵەتی

پەیوەندیی نێوان مافی ڤیتۆ و یاسای ناگەڕەوەی نێودەوڵەتی دەتوانرێت لە چەند ڕەهەندێکەوە شیکاری بکرێت:

یەکەم: پابەندبوون بە ڕێساکانی بنەڕەتیی یاسای نێودەوڵەتی. ئەندامە هەمیشەییەکانی ئەنجومەنی ئاسایش، وەک هەموو دەوڵەتانی دیکە، ناتوانن بە پشتبەستن بە مافێکی دامەزراوەیی خۆیان پابەندییە بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتی پشتگوێ بخەن. بەکارهێنانی ڤیتۆ دەبێت لە چوارچێوەی پابەندییە یاساییە جێگیرەکاندا هەڵبسەنگێندرێت.

دووەم: ڕۆڵی ڤیتۆ لە ڕاگرتنی کاردانەوەی نێودەوڵەتی.
ئەگەر ڤیتۆ ببێتە هۆی ڕاگرتنی بڕیارێک کە ئامانجی پاراستنی خەڵک لە کۆمەڵکوژی یان تاوانە گرانەکانی دیکەیە، ئەوا ئەم بەکارهێنانە دەتوانێت ڕەخنەی توندی یاسایی و ئەخلاقی لێ بگیرێت. بۆ ئەوەی بەکارهێنانی ڤیتۆ بە کردارێکی نایاسایی دابنرێت، پێویستە بنەمای یاساییی ئەو حوکمە بە ڕوونی دیاری بکرێت.

سێیەم: پابەندییەکانی دەوڵەتان لە پێشگرتن بە تاوانە گرانەکان.پەیماننامە و ڕێساکانی یاسای نێودەوڵەتی دەتوانن لە بارودۆخی جیاوازدا ئەرکی پێشگرتن، هاوکاری یان سزادانی تاوانە دیاریکراوەکان بخەنە ئەستۆی دەوڵەتان. لە هەڵسەنگاندنی بەکارهێنانی ڤیتۆدا، پێویستە ئەم پابەندییانە و پەیوەندییان بە بڕیارە پێشنیارکراوەکەوە لێک بدرێنەوە.

چوارەم: سنووری دەسەڵاتی دامەزراوەیی.ئەگەر کردارێکی دامەزراوەیی پێچەوانەی پابەندییەکی یاساییی جێگیر بێت، پرسیاری گونجانی ئەو کردارە لەگەڵ یاسای نێودەوڵەتی دێتە ئاراوە. بەڵام دەستەواژەی «دەرچوون لە سنووری دەسەڵات» نابێت بەبێ شیکردنەوەی بنەمای یاسایی و بارودۆخی دیاریکراو بەکاربهێنرێت.

بەم پێیە، پەیوەندیی نێوان ڤیتۆ و یاسای ناگەڕەوە بوارێکی گرنگی مشتومڕی یاسایییە. ئەم مشتومڕە پێویستی بە هاوسەنگی لە نێوان دەسەڵاتی دامەزراوەیی، پابەندییە بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتی و ئەرکی پاراستنی مرۆڤایەتی هەیە.

٢.٤. مافی ڤیتۆ و مەبەست و بنەماکانی نەتەوە یەکگرتووەکان

ماددەی ٢٤(٢)ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان دیاری دەکات کە ئەنجومەنی ئاسایش لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانی خۆیدا دەبێت بەپێی مەبەست و بنەماکانی ڕێکخراوەکە کار بکات. ئەم پابەندییە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە ئەرکی ئەنجومەنی ئاسایش بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە هەیە.

ماددەی ١ی میساق چەند مەبەستێکی سەرەکی بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان دیاری دەکات، لەوانە پاراستنی ئاشتی و ئاسایش، پەرەپێدانی پەیوەندییە دۆستانەکان لە نێوان نەتەوەکان، و هاوکاریی نێودەوڵەتی بۆ چارەسەرکردنی کێشە ئابووری، کۆمەڵایەتی، کولتووری و مرۆییەکان. ماددەی ٢یش بنەماکانی کارکردنی ڕێکخراوەکە، لەوانە یەکسانیی سەروەری و چارەسەری ئاشتییانەی ناکۆکییەکان، ڕوون دەکاتەوە.

لە ڕوانگەی ڕەخنەگرانەوە، بەکارهێنانی ڤیتۆ بۆ ڕاگرتنی کاردانەوەیەکی پێویست لە بەرامبەر قەیرانێکی مرۆیی دەتوانێت لەگەڵ ئامانجە گشتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ناکۆک بێت، بەتایبەتی ئەگەر ڕاگرتنی بڕیارەکە ببێتە هۆی درێژەکێشانی زیان بە هاووڵاتیانی مەدەنی. بەڵام بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە بەکارهێنانێکی دیاریکراوی ڤیتۆ پێشێلکاریی یاسایی پێکدەهێنێت یان نا، پێویستە ماددەکانی میساق و بارودۆخی کەیسەکە بە شێوەیەکی ورد لێک بدرێنەوە.

بە گشتی، ئەم ناکۆکییە پرسیارێکی بنەڕەتی دروست دەکات: چۆن دەتوانرێت مافی ڤیتۆ بە شێوەیەک بەکاربهێنرێت کە لەگەڵ مەبەستی پاراستنی ئاشتی و ئاسایش و پابەندییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بگونجێت؟ ئەم پرسیارە بە تایبەتی لە کاتەکانی قەیرانە مرۆییەکاندا گرنگیی زیاتر وەردەگرێت.

٢.٥. مافی ڤیتۆ و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان

ئەندامە هەمیشەییەکانی ئەنجومەنی ئاسایش، وەک ئەندامانی دیکەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، پابەندن بەو پەیماننامانەی کە بوونەتە لایەنیان و بەپێی یاسای نێودەوڵەتی پابەندییان پێوە دەبەسترێت. لە پەیماننامە گرنگەکاندا کە پەیوەندییان بە پاراستنی مرۆڤ و سنووردارکردنی تاوانە گرانەکانەوە هەیە دەتوانرێت ئاماژە بەمانە بکرێت:

یەکەم: پەیماننامەی پێشگرتن و سزادانی تاوانی کۆمەڵکوژی.
ئەم پەیماننامەیە لە ساڵی ١٩٤٨ پەسەند کراوە و پابەندییەکانی پەیوەندیدار بە پێشگرتن و سزادانی تاوانی کۆمەڵکوژی دیاری دەکات. لە هەڵسەنگاندنی کێشەکانی ڤیتۆدا، پێویستە ئەو پابەندییانە و ئەوەی کە چۆن لەگەڵ کاردانەوەی ئەنجومەنی ئاسایشدا پەیوەندییان هەیە، بە وردی بخرێنە بەرباس.

دووەم: پەیماننامەکانی جەنیڤی ساڵی ١٩٤٩.ئەم پەیماننامانە بنەما و پابەندییەکانی پاراستنی قوربانیانی شەڕی چەکداری دیاری دەکەن. لە بارودۆخی شەڕ و قەیرانی مرۆییدا، جێبەجێکردنی ئەم پابەندییانە گرنگییەکی بنەڕەتی هەیە.

لەگەڵ ئەوەشدا، بەکارهێنانی ڤیتۆ بۆ ڕاگرتنی بڕیارێکی ئەنجومەنی ئاسایش بە خۆی و بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە مانای پێشێلکردنی ئەم پەیماننامانە نییە. بۆ سەلماندنی پێشێلکارییەکی یاسایی، پێویستە دیاری بکرێت کە کام پابەندییەکی یاسایی، لە چ بارودۆخێکدا و بە چ شێوەیەک پێشێل کراوە. ئەم جیاوازییە گرنگە، چونکە ڕەخنەی سیاسی لە بەکارهێنانی ڤیتۆ جیاوازە لە سەلماندنی بەرپرسیاریەتیی یاسایی.

Trahan (2020) بابەتی سنوورە یاساییەکانی دەسەڵاتی ڤیتۆ لە بەرامبەر تاوانە گرانەکاندا تاوتوێ دەکات. لە شیکردنەوەی ئەم بابەتەدا، پێویستە لە تەنها ڕەخنەی سیاسی تێنەپەڕین و بنەما و پابەندییە یاساییە پەیوەندیدارەکانیش بە وردی هەڵبسەنگێنین.

٢.٦. کاریگەریی مافی ڤیتۆ لەسەر ڕەوایی و متمانەی نەتەوە یەکگرتووەکان.

ڕەوایی و متمانە دوو هۆکاری گرنگن بۆ کاراییی هەر ڕێکخراوەیەکی نێودەوڵەتی. ڕەوایی پەیوەندی بەوەوە هەیە کە دەسەڵات و کردارەکانی دامەزراوەیەک تا چ ڕادەیەک بە شێوەیەکی گونجاو، دادپەروەرانە و پەسەندکراو دادەنرێن؛ متمانەش پەیوەندی بە باوەڕی ئەندامان و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە توانای ئەو دامەزراوەیە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانییەوە هەیە. مافی ڤیتۆ دەتوانێت لە هەندێک بارودۆخدا کاریگەریی نەرێنی لەسەر ئەم دوو هۆکارە هەبێت. کاتێک بڕیارێکی پەیوەندیدار بە قەیرانێکی مرۆیی بەهۆی ڤیتۆوە پەسەند ناکرێت، هەندێک دەوڵەت و ڕێکخراوی نێودەوڵەتی ئەم دۆخە بە نیشانەی نایەکسانی و ناکاراییی سیستەمی بڕیاردان دەبینن. ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام دووبارە ببێتەوە، دەتوانێت متمانە بە توانای ئەنجومەنی ئاسایش بۆ وەڵامدانەوەی کاریگەر بە قەیرانەکان لاواز بکات.

Nordström (2024) لە توێژینەوەکەیدا کێشەی ڤیتۆ و کاریگەرییەکانی لەسەر توانای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ململانێی ڕووسیا و ئۆکرانیا تاوتوێ دەکات. ئەم جۆرە کێشانە نیشان دەدەن کە کاتێک بەرژەوەندییەکانی زل‌هێزەکان بە توندی لەیەک جیا دەبنەوە، ڕێوشوێنی ڤیتۆ دەتوانێت دەرفەتی هاوڕایی لە ئەنجومەنی ئاسایشدا کەم بکاتەوە.

پێویستە لە شیکردنەوەدا جیاوازی بکرێت لە نێوان کاریگەریی ڤیتۆ و هۆکارە سیاسی و سەربازییەکانی دیکەی قەیرانەکان. هۆکارێکی گرنگە، بەڵام نابێت هەموو ناکامییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان تەنها بەوەوە بگەڕێندرێنەوە. چاکسازیی سیستەمی ڤیتۆ و زیادکردنی شەفافیەت لە بڕیارداندا دەتوانێت بەشێک بێت لە هەوڵەکان بۆ بەهێزکردنی ڕەوایی و متمانەی ئەنجومەنی ئاسایش.

بەشی سێیەم: لێکەوتەکانی مافی ڤیتۆ لەسەر کارایی ئەنجومەنی ئاسایش لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی

پێشەکیی بەش

ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان یەکێکە لە دامەزراوە سەرەکییەکانی ڕێکخراوەکە، کە بەرپرسیاریەتیی سەرەکیی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی لە ئەستۆیە. بەپێی ماددەی ٢٤ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەندامانی ڕێکخراوەکە ئەو دەسەڵاتەیان بە ئەنجومەنی ئاسایش سپاردووە کە بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی خۆی پێویستی پێیەتی. شێوازی دەنگدان و بەکارهێنانی مافی ڤیتۆ لەلایەن ئەندامە هەمیشەییەکانەوە، لە هەندێک بارودۆخدا دەتوانێت کاریگەریی ئەنجومەنەکە سنووردار بکات.

لەم بەشەدا، لێکەوتەکانی مافی ڤیتۆ لەسەر کارایی ئەنجومەنی ئاسایش، وەڵامدانەوە بە قەیرانە نێودەوڵەتییەکان، پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و متمانەی دەوڵەتان بە سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکان شیدەکەینەوە. هەندێک نموونەی مێژوویی و سیاسی دەخەینەڕوو بۆ ئەوەی ڕوون بێتەوە کە مافی ڤیتۆ چۆن دەتوانێت کاریگەری لەسەر بڕیاردانی نێودەوڵەتی هەبێت

٣.١. ڕۆڵی ئەنجومەنی ئاسایش لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی

ئەنجومەنی ئاسایش یەکێکە لە دامەزراوە بنەڕەتییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەرکی سەرەکیی ئەوەیە کە هەڕەشەکان لەسەر ئاشتی و ئاسایش بناسێت و، لە چوارچێوەی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، ڕێکارە پێویستەکان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵیان هەڵبسەنگێنێت. بەپێی ماددەی ٢٤(١)، ئەندامانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەرپرسیاریەتیی سەرەکیی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتییان بە ئەنجومەنی ئاسایش سپاردووە. ئەنجومەنەکە دەتوانێت لە بارودۆخی دیاریکراودا بڕیار بدات، داوا لە لایەنە ناکۆکەکان بکات کە ناکۆکییەکانیان بە شێوەیەکی ئاشتییانە چارەسەر بکەن، و بەپێی بەشی حەوتەمی میساق ڕێکارەکانی پێویست بگرێتەبەر.

کاراییی ئەنجومەنی ئاسایش تەنها بە دەسەڵاتی یاساییی ئەوەوە دیاری ناکرێت؛ بەڵکو پەیوەندی بە توانای ئەنجومەن بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتن و جێبەجێکردنی بڕیارەکانیشەوە هەیە. لەو بارودۆخانەی کە ئەندامە هەمیشەییەکان لەسەر کێشەیەکی نێودەوڵەتی ناکۆک بن، مافی ڤیتۆ دەتوانێت ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارێک بکات، تەنانەت ئەگەر زۆرینەی ئەندامانی ئەنجومەن پشتگیریی لێ بکەن.

مافی ڤیتۆ لە هەمان کاتدا دوو ڕەهەندی جیاوازی هەیە. لە ڕەهەندی دامەزراوەییدا، بەشێکە لە ڕێکاری بڕیاردانی ئەنجومەنی ئاسایش؛ بەڵام لە ڕەهەندی کردەوەییدا، دەتوانێت ببێتە هۆی ڕاگرتنی بڕیارەکان و کەمبوونەوەی توانای ئەنجومەن بۆ وەڵامدانەوەی خێرا بە قەیرانەکان.

٣.٢. شەلەلی ئەنجومەنی ئاسایش و کاریگەریی مافی ڤیتۆ

یەکێک لە ڕەخنە سەرەکییەکانی ئاراستەکراو بۆ مافی ڤیتۆ، ئەوەیە کە دەتوانێت پەککەوتنی دامەزراوەیی دروست بکات. مەبەست لە پەککەوتن ئەوەیە کە ئەنجومەنی ئاسایش، سەرباری بوونی ناکۆکییەکی جدی و پێویستییەکی ڕاستەقینە بۆ کاردانەوە، نەتوانێت بڕیارێکی نوێ پەسەند بکات؛ چونکە یەکێک لە ئەندامە هەمیشەییەکان دژی بڕیارە پێشنیارکراوەکە دەنگ دەدات.

ماددەی ٢٧(٣)ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان دیاری دەکات کە بڕیارە ناڕێکارەییەکان پێویستیان بە دەنگی پۆزەتیڤی لانیکەم نۆ ئەندام و ڕێکارەکانی پەیوەندیداری ئەندامە هەمیشەییەکان هەیە. لە کردەوەدا، دەنگی نەرێنیی ئەندامێکی هەمیشەیی دەتوانێت ڕێگری لە پەسەندکردنی بڕیارێکی ناڕێکارەیی بکات. بەڵام دەبێت جیاوازی بکرێت لە نێوان بڕیارە ڕێکارەیی و ناڕێکارەییەکان، چونکە هەموو دەنگدانێک بە هەمان شێوەی یاسایی مامەڵەی لەگەڵ ناکرێت.

پەککەوتنی ئەنجومەنی ئاسایش دەتوانێت بە چەند شێوەیەک دەربکەوێت:

یەکەم، پەککەوتنی ڕاستەوخۆ:کاتێک ئەندامێکی هەمیشەیی دەنگی نەرێنی دەدات و بەمەش بڕیارێکی ناڕێکارەیی پەسەند ناکرێت.

دووەم، پەککەوتنی سیاسی:هەندێک جار، تەنها هەبوونی ئەگەری بەکارهێنانی ڤیتۆ دەتوانێت دەوڵەتەکان ناچار بکات ناوەڕۆکی بڕیارێک بگۆڕن، هەندێک داواکاری لاببەن یان لە پێشکەشکردنی بڕیارێک خۆبپارێزن. ئەم دۆخە زۆرجار بە «کاریگەریی هەڕەشەی ڤیتۆ» باس دەکرێت؛ بەڵام نابێت هەر هەڵوێستێکی سیاسی بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە ڤیتۆی نافەرمی ناوببرێت، مەگەر بەڵگەی پەیوەندیدار هەبێت.

سێیەم، پەککەوتنی درێژخایەن:ئەگەر ناکۆکیی نێوان زل‌هێزەکان بەردەوام بێت، ئەنجومەنی ئاسایش لەوانەیە لە چەندین قەیراندا نەتوانێت بڕیارێکی هاوبەش پەسەند بکات. ئەم دۆخە دەتوانێت متمانە بە توانای ئەنجومەن بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایش لاواز بکات.

ڤیتۆ بە خۆی هۆکاری هەموو ناکامییەکانی ئەنجومەنی ئاسایش نییە. ناکۆکیی سیاسی، بەرژەوەندیی نیشتمانی، نەبوونی ویستی سیاسی و کێشەکانی جێبەجێکردنی بڕیارەکانیش کاریگەرییان هەیە. بۆیە، شیکردنەوەی کاراییی ئەنجومەنی ئاسایش پێویستی بە لێکدانەوەی هەموو ئەم هۆکارانە هەیە.

٣.٣. نموونە مێژووییەکان لە کاریگەریی مافی ڤیتۆ

٣.٣.١. کۆمەڵکوژیی ڕوواندا لە ساڵی ١٩٩٤

کۆمەڵکوژیی ڕوواندا لە ساڵی ١٩٩٤ یەکێکە لە نموونە تراژیدییەکانی شکستی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە پاراستنی خەڵکی مەدەنی. لە ماوەی کورتدا، ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتیانی ڕوواندا کوژران و هەوڵە نێودەوڵەتییەکان نەیانتوانی بە شێوەیەکی کاریگەر ڕووداوەکە ڕابگرن.

لە شیکردنەوەی ئەم کەیسەدا، پێویستە بە وردی جیاوازی بکرێت لە نێوان ناکامیی سیاسی و بەکارهێنانی ڤیتۆ. ڕووداوەکانی ڕوواندا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نموونەی بەکارهێنانی ڤیتۆ بۆ ڕاگرتنی بڕیارێکی دیاریکراو نییە؛ بەڵکو نموونەیەکی گرنگە لە نەبوونی ویستی سیاسی، کەمکردنەوەی هێزی ئۆپەراسیۆنی UNAMIR و نەبوونی کاردانەوەی پێویست لە بەرامبەر کۆمەڵکوژییەکەدا.

گرنگیی ئەم نموونەیە لەوەدایە کە ناکاراییی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان دەتوانێت لە چەند هۆکارێکەوە سەرچاوە بگرێت، نەک تەنها لە بەکارهێنانی ڤیتۆ. ڕوواندا بەڵگەیەکی گرنگە بۆ پێویستیی بەهێزکردنی ویستی سیاسی، ئاگاداربوونەوەی زوو و توانای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پاراستنی خەڵکی مەدەنی.

٣.٣.٢. قەیرانی سووریا لە ساڵی ٢٠١١ەوە

قەیرانی سووریا یەکێکە لە نموونە دیارەکانی کاریگەریی ناکۆکیی نێوان ئەندامە هەمیشەییەکان لەسەر بڕیاردانی نێودەوڵەتی. لە ماوەی قەیرانەکەدا، چەندین پڕۆژەبڕیار لە ئەنجومەنی ئاسایش بەهۆی ناکۆکیی سیاسی و بەکارهێنانی ڤیتۆ لەلایەن هەندێک ئەندامی هەمیشەییەوە پەسەند نەکراون. ڕووسیا و چین لە هەندێک لەم کەیسانەدا دەنگی نەرێنییان داوە و ئەمەش کاریگەریی لەسەر توانای ئەنجومەن بۆ گەیشتن بە بڕیارێکی هاوبەش هەبووە.

بەکارهێنانی ڤیتۆ لە کەیسەکانی سووریا ڕەخنەی زۆری لێ گیراوە، بە تایبەتی لەو بارودۆخانەی کە پڕۆژەبڕیارەکان پەیوەندییان بە ڕێکارە سیاسی، مرۆیی یان لێپرسینەوە لە پێشێلکارییەکانەوە هەبووە. لە ڕوانگەی ڕەخنەگرانەوە، ئەم دۆخە نیشانەی ئەوەیە کە بەرژەوەندیی سیاسیی زل‌هێزەکان دەتوانێت ڕێگری لە هاوڕایی لەسەر کاردانەوەی نێودەوڵەتی بکات. بۆ هەڵسەنگاندنی هەر ڤیتۆیەک، پێویستە ناوەڕۆکی پڕۆژەبڕیارەکە، هۆکارە ڕاگەیەنراوەکانی دەنگدان و بارودۆخی سیاسیی کاتەکە لێک بدرێنەوە. نابێت هەموو بەکارهێنانەکانی ڤیتۆ وەک یەک جۆر کردار هەڵبسەنگێندرێن.

٣.٣.٣. قەیرانی دارفور و ڕۆڵی ئەنجومەنی ئاسایش

قەیرانی دارفور لە سوودان یەکێکە لە قەیرانە مرۆییە گرنگەکانی سەرەتای سەدەی بیست و یەکەم. لەم قەیرانەدا، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەگەڵ پرسیاری پاراستنی خەڵکی مەدەنی، ڕێکارەکانی ئاشتی و لێپرسینەوە لە تاوانە گرانەکان بەرەوڕوو بووەوە.

لە هەڵسەنگاندنی ڕۆڵی ئەنجومەنی ئاسایشدا، پێویستە بڕیارە دەرچووەکان، گفتوگۆکانی ئەنجومەن و هەڵوێستی ئەندامە هەمیشەییەکان بە جیاوازی لێک بدرێنەوە. نابێت بەبێ بەڵگەی ڕوون بانگەشە بکرێت کە دەوڵەتێک بە هەڕەشەی ڤیتۆ ڕێگری لە هەموو بڕیارەکان کردووە. بەڵکو دەبێت دیاری بکرێت کام پڕۆژەبڕیار لەبەردەم ئەنجومەن بووە، کام دەوڵەت چ هەڵوێستێکی گرتووە و ئەو هەڵوێستە چ کاریگەرییەکی لەسەر ئەنجامی بڕیاردان هەبووە. ئەم نموونەیە نیشان دەدات کە لێکۆڵینەوە لە کاریگەریی ڤیتۆ پێویستی بە بەڵگەی مێژوویی و یاسایی هەیە، نەک تەنها گەڕاندنەوەی هەموو ناکامییەکان بۆ دەسەڵاتی ڤیتۆ.

٣.٤. کاریگەریی مافی ڤیتۆ لەسەر مافەکانی مرۆڤ و پاراستنی خەڵکی مەدەنی

یەکێک لە گرنگترین بابەتەکانی پەیوەندیدار بە مافی ڤیتۆ، کاریگەریی ئەوە لەسەر پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و خەڵکی مەدەنییە. لە قەیرانە چەکدارییەکاندا، بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش دەتوانن ڕۆڵی گرنگ لە پشتگیریی هەوڵە مرۆییەکان، بانگکردن بۆ کۆتاییهێنان بە توندوتیژی، دانانی سنوور بۆ هەندێک کردار و پەرەپێدانی ڕێکارەکانی ئاشتی بگێڕن. ئەگەر پڕۆژەبڕیارێک بەهۆی ڤیتۆوە پەسەند نەکرێت، لەوانەیە ئەنجومەن نەتوانێت لەسەر ڕێکارێکی هاوبەش ڕێک بکەوێت. ئەمە دەتوانێت کاریگەریی نەرێنی لەسەر خێرایی و هاوئاهەنگیی وەڵامدانەوەی نێودەوڵەتی هەبێت. بەڵام ئاستی ئەو کاریگەرییە پەیوەندی بە ناوەڕۆکی پڕۆژەبڕیارەکە و هەڵبژاردە سیاسی و یاساییەکانی دیکەوە هەیە.

ڕاگرتنی بڕیارێک دەتوانێت هەستی بێدادپەروەری لە نێوان قوربانیان و کۆمەڵگە زیانلێکەوتووەکاندا دروست بکات، بە تایبەتی کاتێک وا هەست بکرێت کە بەرژەوەندیی زل‌هێزێک لە پاراستنی خەڵکی مەدەنی گرنگتر دانراوە. ئەم دۆخە دەتوانێت متمانە بە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان لاواز بکات. پاراستنی مافەکانی مرۆڤ تەنها ئەرکی ئەنجومەنی ئاسایش نییە. دەوڵەتان، دامەزراوە مرۆییەکان، ڕێکخراوە هەرێمییەکان و دامەزراوەکانی دیکەی نەتەوە یەکگرتووەکانیش ڕۆڵیان هەیە. بۆیە، چارەسەرکردنی کاریگەریی نەرێنیی ڤیتۆ پێویستی بە هەوڵێکی گشتگیر و هاوبەش هەیە.

٣.٥. کاریگەریی مافی ڤیتۆ لەسەر ڕەوایی و متمانەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی

ڕەوایی و متمانە لە هۆکارە گرنگەکانی کاراییی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکانن. ئەگەر ئەندامانی ڕێکخراوەیەک یان کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پێیان وابێت کە سیستەمی بڕیاردان بە شێوەیەکی نایەکسان کار دەکات، ئەوا لەوانەیە پشتگیرییان بۆ ئەو دامەزراوەیە کەم ببێتەوە.

لەبەر ئەوەی مافی ڤیتۆ دەسەڵاتێکی تایبەتی بە پێنج دەوڵەت دەبەخشێت، هەمیشە بابەتی ڕەخنەیەکی گرنگ بووە. ڕەخنەگران پێیان وایە کە ئەم سیستەمە ناتوانێت بە تەواوی نوێنەرایەتیی جۆراوجۆریی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەرژەوەندییەکانی هەموو دەوڵەتان بکات. بەرگریکارانی سیستەمی ڤیتۆ جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە ڕێکخستنی دەسەڵاتی ئەندامە هەمیشەییەکان بەشێک بووە لە ڕێککەوتنی بنەڕەتیی دامەزراندنی نەتەوە یەکگرتووەکان.

کاتێک ئەنجومەنی ئاسایش لە قەیرانێکی گرنگدا نەتوانێت بڕیارێکی هاوبەش پەسەند بکات، ئەگەری ئەوە هەیە کە هەندێک دەوڵەت پشت بە ڕێگاکانی دیکە ببەستن، یان لە کاریگەریی ڕێکخراوەکەدا گومان بکەن. ئەمەش دەتوانێت هەماهەنگیی نێودەوڵەتی لاواز بکات. پێویستە شەفافیەت لە دەنگدان و ڕاگەیاندنی هۆکارەکانی بەکارهێنانی ڤیتۆ زیاد بکرێت. هەروەها، گفتوگۆ لەسەر چاکسازیی ئەنجومەنی ئاسایش و زیادکردنی بەرپرسیاریەتیی سیاسیی ئەندامە هەمیشەییەکان دەتوانێت یارمەتی بدات بۆ کەمکردنەوەی هەستی نایەکسانی.

بەشی چوارەم: پێشنیار و ڕێگاکانی چارەسەرکردن بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی مافی ڤیتۆ

پێشەکیی بەش

بەپێی ئەو شیکردنەوەیەی لە بەشەکانی پێشوودا کرا، مافی ڤیتۆ بەشێکە لە سیستەمی یاسایی و دامەزراوەییی ئەنجومەنی ئاسایش، بەڵام بەکارهێنانی ئەم مافە دەتوانێت لە هەندێک بارودۆخدا کاریگەریی ئەنجومەن لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی سنووردار بکات. لەبەر ئەوە، گفتوگۆ لەسەر چاکسازیی سیستەمی ڤیتۆ و پێشنیارکردنی ڕێگاکانی کەمکردنەوەی کاریگەریی نەرێنیی ئەم مافە گرنگییەکی زۆری هەیە. ئەم بەشە چەند ڕێگایەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە دەخاتەڕوو، لەوانە سنووردانانی خۆبەخشانە، بەکارهێنانی میکانیزمی «یەکگرتن بۆ ئاشتی»، داواکردنی ڕای ڕاوێژکاری لە دادگای نێودەوڵەتی، چاکسازی لە پێکهاتەی ئەنجومەنی ئاسایش و بەهێزکردنی ڕۆڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. هەر ڕێگایەک سوود و سنووری خۆی هەیە و جێبەجێکردنیان پەیوەندی بە ویستی سیاسی و ڕێکارە یاساییەکانەوە هەیە.

٤.١. سنووردارکردنی خۆبەخشانە لە بەکارهێنانی مافی ڤیتۆ

یەکێک لە پێشنیارە گرنگەکان بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی نەرێنیی مافی ڤیتۆ، ئەوەیە کە ئەندامە هەمیشەییەکان بە شێوەیەکی خۆبەخشانە ڕێک بکەون کە لە بارودۆخی تایبەتدا ئەم مافە بەکارنەهێنن. ئەم ڕێگایە هەوڵ دەدات بێ ئەوەی دەستبەجێ میساق بگۆڕدرێت، بەکارهێنانی ڤیتۆ لە کاتە هەستیارەکاندا سنووردار بکات.

٤.١.١. کۆدی ڕەفتار

کۆدی ڕەفتار ڕێککەوتنێکی سیاسیی خۆبەخشانەیە کە ئامانجی ئەوەیە ئەندامە هەمیشەییەکان لە کاتەکانی ڕوودانی تاوانە زۆر گرانەکان، وەک کۆمەڵکوژی، تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی و تاوانەکانی جەنگ، بە شێوەیەکی بەرپرسیارانەتر مامەڵە لەگەڵ مافی ڤیتۆ بکەن. ئەم کۆدە دەتوانێت ئەندامە هەمیشەییەکان هان بدات کە پێش بەکارهێنانی ڤیتۆ، کاریگەریی ئەو هەڵوێستەیان لەسەر خەڵکی مەدەنی و پاراستنی ئاشتی هەڵبسەنگێنن. هەروەسا، دەتوانرێت داوا بکرێت کە هەر ئەندامێکی هەمیشەیی کە ڤیتۆ بەکاردەهێنێت، هۆکارەکانی بە شێوەیەکی ڕوون بۆ ئەنجومەن و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕوون بکاتەوە.

بەڵام کێشەی سەرەکیی کۆدی ڕەفتار ئەوەیە کە خۆبەخشانەیە و جێبەجێکردنی بە ویستی سیاسیی دەوڵەتەکانەوە بەستراوەتەوە. ئەگەر ئەندامێکی هەمیشەیی پابەندییە سیاسییەکەی جێبەجێ نەکات، لەوانەیە هیچ سزا یاسایییەکی ڕاستەوخۆی بۆ دیاری نەکرابێت. بۆیە، کۆدی ڕەفتار دەتوانێت هەنگاوێکی گرنگ بێت، بەڵام بە تەنها چارەسەری کۆتایی نییە.

٤.١.٢. دەستپێشخەریی فەرەنسا و مەکسیک

فەرەنسا و مەکسیک پێشنیاری سنووردانانی خۆبەخشانەیان لەسەر بەکارهێنانی ڤیتۆ لە بارودۆخی قەیرانە مرۆییە گرانەکاندا پشتگیری کردووە. ئامانجی ئەم دەستپێشخەرییە ئەوەیە کە ئەندامە هەمیشەییەکان ڕێک بکەون لەو بارودۆخانەی کە کۆمەڵکوژی، تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی یان تاوانە گرانەکانی جەنگ ڕوودەدەن، ڤیتۆ بە شێوەیەک بەکارنەهێنن کە ڕێگری لە کاردانەوەی پێویست بکات. سوودی ئەم پێشنیارە لەوەدایە کە دەتوانێت بێ چاکسازیی فەرمیی میساق، هەستی بەرپرسیاریەتیی ئەندامە هەمیشەییەکان بەهێز بکات. بەڵام بۆ سەرکەوتنی، پێویستی بە پشتگیریی بەردەوام و پابەندیی سیاسیی ئەندامە هەمیشەییەکان هەیە.

٤.٢. بەکارهێنانی میکانیزمی یەکگرتن بۆ ئاشتی

میکانیزمی «یەکگرتن بۆ ئاشتی» (Uniting for Peace) لە ساڵی ١٩٥٠دا لەلایەن کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە بڕیارنامەی ٣٧٧ (V)دا پەسەند کرا. ئامانجی ئەم میکانیزمە ئەوەیە کە کاتێک ئەنجومەنی ئاسایش بەهۆی نەبوونی هاوڕایی لە نێوان ئەندامە هەمیشەییەکان نەتوانێت ئەرکی سەرەکیی خۆی لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتیدا جێبەجێ بکات، کۆمەڵەی گشتی بتوانێت بابەتەکە بخاتە بەرباس و پێشنیاری گونجاو بکات.

کۆمەڵەی گشتی دەتوانێت لە چوارچێوەی دەسەڵاتەکانی خۆیدا بڕیار و ڕاسپاردە دەر بکات و دەنگی زۆرینەی دەوڵەتان بگەیەنێتە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. نابێت بڕیارەکانی کۆمەڵەی گشتی بە هەمان شێوەی بڕیارە پابەندکەرەکانی ئەنجومەنی ئاسایش لە چوارچێوەی بەشی حەوتەمی میساقدا هەڵبسەنگێندرێن. بڕیارەکانی کۆمەڵەی گشتی زۆرجار ڕاسپاردەیی و سیاسیین، و پابەندکەریی یاساییان پەیوەندی بە بنەمای یاسایی و ناوەڕۆکی هەر بڕیارێکەوە هەیە .

٤.٢.١. سوودەکانی میکانیزمی یەکگرتن بۆ ئاشتی

ئەم میکانیزمە چەند سوودێکی هەیە:

- دەرفەت بۆ دەوڵەتانی ئەندام دروست دەکات کە لە کاتەکانی پەککەوتنی ئەنجومەنی ئاسایشدا هەڵوێستی خۆیان دەرببڕن.دەتوانێت فشارێکی سیاسی و ئەخلاقی لەسەر ئەندامە هەمیشەییەکان دروست بکات.دەرفەتێک بۆ گفتوگۆ و هاوئاهەنگیی نێودەوڵەتی دابین دەکات.ڕاسپاردە بۆ یارمەتیی مرۆیی، ئاگادارکردنەوەی نێودەوڵەتی و هەوڵەکانی چارەسەرکردنی ناکۆکی پێشکەش دەکات.

٤.٢.٢. سنوورەکانی میکانیزم

سەرەڕای سوودەکانی، میکانیزمی «یەکگرتن بۆ ئاشتی» ناتوانێت بە تەواوی جێگەی ئەنجومەنی ئاسایش بگرێتەوە. کۆمەڵەی گشتی دەسەڵات و ئامرازەکانی ئەنجومەنی ئاسایش بۆ دەرکردنی هەموو جۆرە بڕیارە پابەندکەرەکانی نییە. هەروەها، جێبەجێکردنی ڕاسپاردەکان زۆرجار پەیوەندی بە ویستی سیاسیی دەوڵەتان و توانای ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە هەیە. بۆیە، ئەم میکانیزمە دەتوانێت وەک ئامرازێکی یارمەتیدەر بەکاربهێنرێت، بەڵام نابێت وەک چارەسەرێکی تەواو بۆ هەموو کێشەکانی ڤیتۆ سەیر بکرێت.

٤.٣. داواکردنی ڕای ڕێنوێنی / ڕاوێژکاری لە دادگای نێودەوڵەتی

ڕێگایەکی دیکە بۆ ڕوونکردنەوەی سنوورە یاساییەکانی مافی ڤیتۆ، داواکردنی ڕای ڕاوێژکاری (Advisory Opinion) لە دادگای نێودەوڵەتی (ICJ)ـە. ڕای ڕاوێژکاری دەتوانێت ڕوونکردنەوەیەکی یاسایی لەسەر پرسیارێکی دیاریکراو پێشکەش بکات و یارمەتی بدات بۆ ڕوونکردنەوەی پەیوەندیی نێوان میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان، پابەندییەکانی دەوڵەتان و بەکارهێنانی مافی ڤیتۆ.

بەپێی ماددەی ٩٦ی میساق، کۆمەڵەی گشتی و ئەنجومەنی ئاسایش دەتوانن لە دادگای نێودەوڵەتی داوای ڕای ڕاوێژکاری بکەن لەسەر پرسیارێکی یاسایی. هەروەها، دامەزراوەکانی دیکەی ڕێکخراوەکە کە مۆڵەتیان پێدراوە، دەتوانن لە چوارچێوەی دەسەڵاتی خۆیاندا داوای ڕای ڕاوێژکاری بکەن

٤.٣.١. گرنگیی ڕای ڕاوێژکاری

ڕای ڕاوێژکاری دەتوانێت یارمەتی بدات بۆ:

1. ڕوونکردنەوەی پەیوەندیی نێوان مافی ڤیتۆ و پابەندییە یاساییە بنەڕەتییەکانی دەوڵەتان.شیکردنەوەی سنوورەکانی دەسەڵاتی ئەنجومەنی ئاسایش لە چوارچێوەی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا.ئایا لە بارودۆخە دیاریکراوەکاندا پابەندییە یاساییەکانی دیکە کاریگەری لەسەر هەڵسەنگاندنی بەکارهێنانی ڤیتۆ هەیە یان نا.بەهێزکردنی گفتوگۆی یاسایی و سیاسی لە نێوان دەوڵەتان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان

٤.٣.٢. سنوورەکانی ڕای ڕاوێژکاری

ڕای ڕاوێژکاری بە خۆی ناتوانێت میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان بگۆڕێت یان بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی سیستەمی ڤیتۆ هەڵبوەشێنێتەوە. هەروەها، ڕای ڕاوێژکاری لە بنەڕەتدا لەگەڵ حوکمی پابەندکەری دادگا لە کەیسێکی ناکۆکیی نێوان دوو لایەن جیاوازە. کاریگەریی ئەم ڕایانە زۆرجار لە ڕوونکردنەوەی یاسا، پەرەپێدانی گفتوگۆ و دروستکردنی فشارێکی سیاسی و یاسایی دەردەکەوێت. بۆیە، ئەم ڕێگایە دەتوانێت بەشێک بێت لە چارەسەرەکان، بەڵام پێویستی بە هەنگاوی سیاسی و دامەزراوەییی دیکەش هەیە.

٤.٤. چاکسازی لە پێکهاتە و ڕێکارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش

چاکسازیی ئەنجومەنی ئاسایش یەکێکە لە بابەتە درێژخایەنەکانی گفتوگۆی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەم چاکسازییانە دەتوانن پێکهاتەی ئەنجومەن، ژمارەی ئەندامان، شەفافیەتی بڕیاردان و ڕێکارەکانی بەکارهێنانی ڤیتۆ بگرنەوە.

٤.٤.١. فراوانکردنی نوێنەرایەتی لە ئەنجومەنی ئاسایش

یەکێک لە پێشنیارەکان زیادکردنی ژمارەی ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایش و باشترکردنی نوێنەرایەتیی هەرێمە جیاوازەکانی جیهانە. پشتگیریی ئەم پێشنیارە لەو بیرۆکەیەوە سەرچاوە دەگرێت کە پێکهاتەی ئەنجومەنی ئاسایش دەبێت لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسی و ئابوورییەکانی جیهان و ڕۆڵی دەوڵەتانی جیاواز بگونجێت. زیادکردنی ژمارەی ئەندامان بە تەنها چارەسەری کێشەی ڤیتۆ نییە. ئەگەر دەسەڵاتی ڤیتۆ بە هەمان شێوە بمێنێتەوە، ئەوا هەندێک کێشەی بنەڕەتیی سیستەمی بڕیاردان هەر دەمێنێتەوە. چاکسازیی پێکهاتەیی پێویستی بە گفتوگۆی هاوکات لەسەر ڕێکارەکانی بڕیاردان و مافی ڤیتۆ هەیە

٤.٤.٢. سنووردانان لەسەر بەکارهێنانی ڤیتۆ

پێشنیارێکی دیکە ئەوەیە کە ئەندامە هەمیشەییەکان ڕێک بکەون مافی ڤیتۆ بە شێوەیەکی سنووردارتر بەکاربهێنن، بە تایبەتی لە بارودۆخی قەیرانە مرۆییە گرانەکاندا. ئەم پێشنیارە دەتوانێت لە چوارچێوەی ڕێککەوتنی خۆبەخشانەدا جێبەجێ بکرێت، یان لە درێژخایەندا ببێتە بابەتی گفتوگۆ بۆ چاکسازیی فەرمیی میساق.

گۆڕینی ڕێکارە یاساییەکانی مافی ڤیتۆ لە چوارچێوەی میساق پێویستی بە ڕێکاری هەموارکردنەوەی میساق و پەسەندکردنی ئەو لایەن و دەوڵەتانە هەیە کە بەپێی میساق پێویستە پەسەندی بکەن. بۆیە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان سنووردانانی خۆبەخشانە و گۆڕینی یاساییی پابەندکەر.

٤.٤.٣. زیادکردنی شەفافیەت و بەرپرسیاریەتی

دەتوانرێت ئەندامە هەمیشەییەکان هان بدرێن کە هۆکارەکانی بەکارهێنانی ڤیتۆیان بە شێوەیەکی ڕوون و ورد ڕابگەیەنن. هەروەسا، گفتوگۆیەکی بەردەوام لە نێوان ئەنجومەنی ئاسایش و کۆمەڵەی گشتی دەتوانێت یارمەتی بدات بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەریی بڕیارە پەسەندنەکراوەکان لەسەر ئاشتی و ئاسایش.

شەفافیەت بە تەنها ناتوانێت ڤیتۆ لاببات، بەڵام دەتوانێت ڕوون بکاتەوە کە بۆچی بڕیارێک پەسەند نەکراوە و ئەو هەڵوێستە چ کاریگەرییەکی لەسەر قەیرانەکە هەبووە. ئەمەش دەتوانێت بەرپرسیاریەتیی سیاسیی ئەندامە هەمیشەییەکان بەهێز بکات.

٤.٤.٤. چاکسازیی ڕێکارەکانی دەنگدان

چاکسازیی ڕێکارەکانی دەنگدان دەبێت لە چوارچێوەی میساق و ڕێکارە یاساییەکاندا بکرێت. لە نێوان پێشنیارەکاندا، دەتوانرێت لەسەر ڕوونکردنەوەی جیاوازیی بڕیارە ڕێکارەیی و ناڕێکارەییەکان، زیادکردنی شەفافیەت و پەرەپێدانی ڕێکارەکانی گفتوگۆ پێش دەنگدان کار بکرێت.

هەر پێشنیارێک کە ئامانجی گۆڕینی دەسەڵاتی ڤیتۆ یان پێکهاتەی بڕیاردانی ئەنجومەنەکەیە، پێویستی بە هەڵسەنگاندنی وردی یاسایی و سیاسی هەیە. بۆیە، نابێت هەر پێشنیارێکی نوێ وەک ڕێگایەکی ئاسان و دەستبەجێ جێبەجێکراو پێشکەش بکرێت.

٤.٥. بەهێزکردنی ڕۆڵی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی

جگە لە چاکسازیی ڕاستەوخۆی ئەنجومەنی ئاسایش، چەند هەنگاوێکی دیکەش هەن کە دەتوانن کاریگەریی نەرێنیی ڤیتۆ کەم بکەنەوە.

٤.٥.١. زیادکردنی ڕۆڵی کۆمەڵەی گشتی

کۆمەڵەی گشتی دەتوانێت بە بەردەوامی بابەتی چاکسازیی ئەنجومەنی ئاسایش بخاتە بەرباس و داوای ڕوونکردنەوە لە ئەندامە هەمیشەییەکان بکات. هەروەسا، لە بارودۆخە گونجاوەکاندا دەتوانێت میکانیزمی «یەکگرتن بۆ ئاشتی» بەکاربهێنێت و ڕاسپاردەی سیاسی و مرۆیی پێشکەش بکات.

٤.٥.٢. هاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوە هەرێمییەکان

ڕێکخراوە هەرێمییەکان، وەک یەکێتی ئەفریقا و یەکێتی ئەورووپا، دەتوانن لە چوارچێوەی دەسەڵات و توانای خۆیاندا یارمەتی هەوڵەکانی ئاشتی، گفتوگۆی سیاسی و هاوکاریی مرۆیی بدەن. هاوکاریی ئەم ڕێکخراوانە لەگەڵ نەتەوە یەکگرتووەکان دەتوانێت لە هەندێک بارودۆخدا بۆشاییەکانی وەڵامدانەوە پڕ بکاتەوە. بەڵام ئەم هاوکارییە دەبێت لەگەڵ میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان و پابەندییەکانی یاسای نێودەوڵەتیدا بگونجێت. نابێت وەک جێگرەوەیەکی تەواو بۆ دەسەڵاتی ئەنجومەنی ئاسایش سەیر بکرێت.

٤.٥.٣. زیادکردنی ڕۆڵی کۆمەڵگەی مەدەنی

ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، دامەزراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و توێژەرانی یاسای نێودەوڵەتی دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ لە ئاگادارکردنەوە، کۆکردنەوەی بەڵگە و هەڵسەنگاندنی کاریگەریی بەکارهێنانی ڤیتۆدا بگێڕن. ڕاپۆرت و شیکردنەوەی ورد دەتوانن یارمەتی بدەن بۆ ئەوەی گفتوگۆ لەسەر ڤیتۆ پشت بە بەڵگە ببەستێت، نەک تەنها بە هەڵوێستی سیاسی. ڕاگەیاندنی هۆکارەکانی بەکارهێنانی ڤیتۆ و کاریگەریی ئەو هەڵوێستانە لەسەر خەڵکی مەدەنی دەتوانێت بەرپرسیاریەتیی سیاسی زیاد بکات و فشارێکی کۆمەڵایەتی بۆ چاکسازی دروست بکات.

٤.٦. هەڵسەنگاندنی گشتیی پێشنیارەکان

لە پێشنیارەکانی پێشوو، هەندێک ڕێگا دەتوانرێت بە خێراییتر جێبەجێ بکرێن، وەک زیادکردنی شەفافیەت، ڕوونکردنەوەی هۆکارەکانی بەکارهێنانی ڤیتۆ و پشتگیریی کۆدی ڕەفتاری خۆبەخشانە. هەندێکی دیکە، وەک گۆڕینی میساق و گۆڕینی ڕێکاری یاساییی مافی ڤیتۆ، پێویستیان بە ڕێکاری قورس‌تر و ڕێککەوتنی سیاسیی فراوان هەیە.

ڕێگایەکی گونجاو ئەوەیە کە چاکسازی بە شێوەیەکی قۆناغبەقۆناغ بکرێت. لە قۆناغی یەکەمدا، شەفافیەت و بەرپرسیاریەتیی سیاسی بەهێز بکرێن؛ لە قۆناغی دووەمدا، سنووردانانی خۆبەخشانە و بەکارهێنانی میکانیزمەکانی کۆمەڵەی گشتی پەرە پێ بدرێت؛ و لە قۆناغی درێژخایەندا، گفتوگۆی یاسایی و سیاسی لەسەر چاکسازیی فەرمیی میساق بەردەوام بێت.

ئەم ڕێبازە دەتوانێت هاوسەنگییەک دروست بکات لە نێوان ئەوەی کە دەستبەجێ دەتوانرێت بکرێت و ئەوەی کە پێویستی بە گۆڕانکاریی بنەڕەتی هەیە. بەڵام سەرکەوتنی هەر پێشنیارێک پەیوەندی بە ویستی سیاسیی دەوڵەتان و ئامادەیییان بۆ پەسەندکردنی بەرپرسیاریەتییەکی زیاترەوە هەیە.

ئەنجام

لەم توێژینەوەیەدا، لێکەوتە یاسایی و سیاسییەکانی بەکارهێنانی مافی ڤیتۆ بەرامبەر بنەمای یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتانمان لێکۆڵینەوە. توێژینەوەکە چوار ڕەهەندی سەرەکیی بابەتەکەی خستەڕوو: بنەمای یاسایی و مێژوویی مافی ڤیتۆ، پەیوەندیی ئەم مافە بە یەکسانیی سەروەری، کاریگەرییەکانی لەسەر کاراییی ئەنجومەنی ئاسایش، و ڕێگاکانی کەمکردنەوەی کاریگەریی نەرێنیی ئەم مافە.

یەکەم، دەرکەوت کە مافی ڤیتۆ لە چوارچێوەی ماددەی ٢٧ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکاندا جێگیر کراوە و بەشێکە لە سیستەمی بڕیاردانی ئەنجومەنی ئاسایش. ئەم مافە لە سەرەتادا پەیوەندی بە ڕێکخستنی هاوکاریی زل‌هێزەکان و پاراستنی هاوڕاییی ئەندامە سەرەکییەکانی سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە هەبووە. بەڵام لە کردەوەدا، دەسەڵاتی تایبەتی ئەندامە هەمیشەییەکان بووەتە بابەتی ڕەخنە و مشتومڕ لەسەر دادپەروەری و دیموکراتیبوونی بڕیاردان.

دووەم، توێژینەوەکە نیشانی دا کە پەیوەندیی نێوان مافی ڤیتۆ و بنەمای یەکسانیی سەروەری ئاڵۆزە. ماددەی ٢(١)ی میساق جەخت لەسەر یەکسانیی سەروەریی هەموو ئەندامان دەکاتەوە، لە کاتێکدا مافی ڤیتۆ دەسەڵاتێکی تایبەتی بە پێنج دەوڵەت دەبەخشێت. ئەم جیاوازییە لە ڕووی دامەزراوەییەوە پلەبەندییەکی نێوان ئەندامان دروست دەکات و پرسیار لەسەر گونجانی ئەم سیستەمە لەگەڵ بیرۆکەی یەکسانی و دادپەروەریی نێودەوڵەتی دروست دەکات. بەڵام بوونی ئەم جیاوازییە بە خۆی بەڵگەی ئەوە نییە کە مافی ڤیتۆ لە هەموو بارودۆخێکدا نایاساییە؛ بەڵکو پێویستە هەر بەکارهێنانێک لە چوارچێوەی میساق و پابەندییە یاساییە پەیوەندیدارەکاندا هەڵبسەنگێندرێت.

سێیەم، پەیوەندیی نێوان مافی ڤیتۆ و یاسای ناگەڕەوەی نێودەوڵەتی (Jus Cogens) یەکێکە لە بابەتە گرنگەکانی مشتومڕی یاسایی. لە بارودۆخی کۆمەڵکوژی، تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی و پێشێلکارییە گرانەکانی یاسای نێودەوڵەتیدا، بەکارهێنانی ڤیتۆ بۆ ڕاگرتنی کاردانەوەی نێودەوڵەتی دەتوانێت ڕەخنەی توندی لێ بگیرێت. بەڵام بۆ سەلماندنی نایاساییبوونی بەکارهێنانێکی دیاریکراوی ڤیتۆ، پێویستە بنەمای یاسایی و بارودۆخی کەیسەکە بە وردی دیاری بکرێت. جیاوازیی نێوان ڕەخنەی سیاسی و سەلماندنی پێشێلکاریی یاسایی لەم بابەتەدا زۆر گرنگە.

چوارەم، توێژینەوەکە نیشانی دا کە مافی ڤیتۆ دەتوانێت لە هەندێک بارودۆخدا کاراییی ئەنجومەنی ئاسایش سنووردار بکات. ئەگەر ئەندامە هەمیشەییەکان لەسەر پڕۆژەبڕیارێک ڕێک نەکەون، ئەنجومەن لەوانەیە نەتوانێت کاردانەوەیەکی هاوبەش پەسەند بکات. ئەم دۆخە بە تایبەتی لە کاتەکانی قەیرانە مرۆییەکاندا گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە نەبوونی هاوڕایی دەتوانێت خێرایی و هەماهەنگیی وەڵامدانەوەی نێودەوڵەتی کەم بکاتەوە.

پێنجەم، نموونە مێژووییەکان نیشانیان دا کە ناکامیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە وەڵامدانەوە بە قەیرانەکان هەمیشە بە هۆی ڤیتۆوە نییە. کۆمەڵکوژیی ڕوواندا، بۆ نموونە، زیاتر نیشانەی نەبوونی کاردانەوە و ویستی سیاسیی پێویست بوو تا نموونەی بەکارهێنانی ڤیتۆی ڕاستەوخۆ. لە قەیرانی سووریادا، بەکارهێنانی ڤیتۆ لەلایەن هەندێک ئەندامی هەمیشەییەوە کاریگەریی لەسەر توانای ئەنجومەن بۆ گەیشتن بە بڕیارێکی هاوبەش هەبووە. بۆیە، شیکردنەوەی هەر ڕووداوێک دەبێت پشت بە بەڵگە و وردەکاریی مێژوویی و یاسایی ببەستێت.

شەشەم، بەکارهێنانی ڤیتۆ دەتوانێت کاریگەری لەسەر ڕەوایی و متمانەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە ئەنجومەنی ئاسایش هەبێت. ئەگەر دەوڵەتان و کۆمەڵگەی مەدەنی هەست بکەن کە بڕیاردان زیاتر لەژێر کاریگەریی بەرژەوەندیی زل‌هێزەکاندا دەبێت تا پێویستییە هاوبەشەکانی ئاشتی و ئاسایش، ئەوا متمانەیان بە سیستەمەکە لاواز دەبێت. شەفافیەت، ڕوونکردنەوەی هۆکارەکانی بەکارهێنانی ڤیتۆ و بەرپرسیاریەتیی سیاسی دەتوانن بەشێک بن لە چارەسەری ئەم کێشەیە.

لە کۆتاییدا، توێژینەوەکە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە کێشەی مافی ڤیتۆ تەنها کێشەیەکی یاسایی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە سیاسەت، هاوسەنگیی هێز، ڕەواییی دامەزراوەیی و پاراستنی مرۆڤایەتییەوە هەیە. چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە پێویستی بە هاوسەنگی لە نێوان پابەندییە یاساییەکان، پێویستییەکانی ئاشتی و ئاسایش، و ڕێکاری بڕیاردانی نەتەوە یەکگرتووەکان هەیە. هیچ ڕێگایەکی تاک بە تەنها ناتوانێت هەموو کێشەکان چارەسەر بکات؛ بۆیە، هەوڵی هاوبەش، چاکسازیی قۆناغبەقۆناغ و بەهێزکردنی بەرپرسیاریەتیی ئەندامە هەمیشەییەکان پێویستن.

پێشنیارەکان

بەپێی ئەنجامەکانی توێژینەوەکە، ئەم پێشنیارانە دەخرێنەڕوو:

1. سنووردانانی خۆبەخشانە لە بەکارهێنانی ڤیتۆ:پێشنیار دەکرێت ئەندامە هەمیشەییەکان لە بارودۆخی کۆمەڵکوژی، تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی و تاوانە گرانەکانی جەنگدا، پابەندییەکی سیاسیی ڕوون بۆ بەکارهێنانی بەرپرسیارانەی ڤیتۆ و پێشخستنی پاراستنی خەڵکی مەدەنی پەسەند بکەن.

زیادکردنی شەفافیەت:پێویستە ئەندامە هەمیشەییەکان هۆکارەکانی بەکارهێنانی ڤیتۆ بە شێوەیەکی ڕوون ڕابگەیەنن و کاریگەریی هەڵوێستەکانیان لەسەر ئاشتی و ئاسایش ڕوون بکەنەوە.

بەهێزکردنی ڕۆڵی کۆمەڵەی گشتی:کۆمەڵەی گشتی لە چوارچێوەی دەسەڵاتەکانی خۆیدا بەردەوام گفتوگۆ لەسەر کێشەی ڤیتۆ بکات و لە بارودۆخی گونجاودا میکانیزمی «یەکگرتن بۆ ئاشتی» بەکاربهێنێت.

هەڵسەنگاندنی یاساییی ورد:پێویستە لە هەر کەیسێکدا کە بانگەشەی نایاساییبوونی بەکارهێنانی ڤیتۆ دەکرێت، بنەمای یاسایی، پابەندییە پەیوەندیدارەکان و بارودۆخی ڕووداوەکە بە جیا هەڵبسەنگێندرێن.

پشتگیری لە داواکردنی ڕای ڕاوێژکاری:لە بارودۆخی گونجاودا، کۆمەڵەی گشتی دەتوانێت داوای ڕای ڕاوێژکاری لە دادگای نێودەوڵەتی بکات بۆ ڕوونکردنەوەی پرسیارە یاساییەکانی پەیوەندیدار بە سنوورەکانی دەسەڵاتی ڤیتۆ.

گفتوگۆ لەسەر چاکسازیی ئەنجومەنی ئاسایش:واباشترە لەسەر فراوانکردنی نوێنەرایەتی، زیادکردنی شەفافیەت و چاککردنی ڕێکارەکانی بڕیاردان بەردەوام بێت. هەر چاکسازییەک دەبێت لەگەڵ ڕێکاری یاساییی میساق بگونجێت.

بەهێزکردنی هاوکاریی نێودەوڵەتی:ڕێکخراوە هەرێمییەکان، دامەزراوە مرۆییەکان و کۆمەڵگەی مەدەنی دەبێت لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا هاوکارییان بۆ پاراستنی خەڵکی مەدەنی و چارەسەرکردنی قەیرانەکان زیاد بکەن.

جیاکردنەوەی ڕەخنەی سیاسی لە بڕیاری یاسایی:لە توێژینەوە و ڕاپۆرتەکاندا پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان ئەوەی کە بەکارهێنانێکی ڤیتۆ لە ڕووی سیاسی و ئەخلاقییەوە ڕەخنەی لێ دەگیرێت و ئەوەی کە بە شێوەیەکی یاسایی سەلمێنراو پێشێلکارییەک ڕووی داوە.

پشتبەستن بە بەڵگەی مێژوویی:لە باسکردنی نموونەکانی وەک ڕوواندا، دارفور و سووریا، پێویستە بڕیارنامەکان، تۆماری دەنگدان و بەڵگە سەرچاوەییەکان بەکاربهێنرێن و هۆکارە جیاوازەکانی ناکامیی نێودەوڵەتی بە وردی لێک بدرێنەوە.

پەرەپێدانی توێژینەوەی زانستی:پێشنیار دەکرێت توێژینەوەی زیاتر لەسەر پەیوەندیی نێوان مافی ڤیتۆ، یەکسانیی سەروەری، یاسای ناگەڕەوەی نێودەوڵەتی و بەرپرسیاریەتیی دەوڵەتان ئەنجام بدرێت، بە مەبەستی پەرەپێدانی چارەسەری یاسایی و دامەزراوەیی.

کۆتایی گشتی

مافی ڤیتۆ یەکێکە لەو بابەتە گرنگانەی کە پەیوەندیی نێوان یاسا و سیاسەت لە سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکاندا دەردەخات. لە لایەکەوە، ئەم مافە بەشێکە لە ڕێکاری بڕیاردانی ئەنجومەنی ئاسایش؛ لە لایەکی دیکەوە، بەکارهێنانی ئەوە دەتوانێت لە هەندێک بارودۆخدا کاریگەریی ئەنجومەن بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایش سنووردار بکات. بۆیە، چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە پێویستی بە تێگەیشتنێکی هاوسەنگ لە یاسا، بەرژەوەندییە سیاسییەکان و پابەندییە نێودەوڵەتییەکان هەیە.

توێژینەوەکە نیشانی دا کە بەهێزکردنی کاراییی ئەنجومەنی ئاسایش تەنها بە هەڵوەشاندنەوە یان گۆڕینی ڤیتۆ بەدەست نایەت؛ بەڵکو پێویستی بە شەفافیەت، بەرپرسیاریەتی، هاوکاریی نێودەوڵەتی و چاکسازیی قۆناغبەقۆناغ هەیە. هەروەسا، هەر بانگەشەیەکی یاسایی دەربارەی نایاساییبوونی بەکارهێنانی ڤیتۆ دەبێت پشت بە بنەمای یاسایی و بەڵگەی ورد ببەستێت.

لە کۆتاییدا، ئامانجی سەرەکی دەبێت ئەوە بێت کە سیستەمی نەتەوە یەکگرتووەکان بتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەرتر و دادپەروەرانەتر ئەرکی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی جێبەجێ بکات، لە کاتێکدا یەکسانیی سەروەریی دەوڵەتان و پابەندییە بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتی بپارێزرێن.