پەیدابوونا ئەنسکلۆپیدیایێن گەرۆک و ڕەوشەنبیریا نمایشی

ل سەردەمەکی کو زانین ب تنێ ب کلیکەکێ یا بەردەستە، و پێزانین د گەهیتە مرۆڤی بەری کو هزرا خۆ تێدا بکەت، جۆرەکێ نوی یێ مرۆڤان پەیدا بوویە، کو د سەرڤە دا وەسا دیار دکەن کو ئەو ئەنسکلۆپیدیایێن گەرۆکن. د سیاسەتێ دا ژ سیاسەتمەداران شارەزاترن، د ئابووریێ دا هندەک تشتان دێ بێژن، کو پسپۆرێن ئابووریێ نزانن، د دیرۆکێ دا هندەک تشتان دزانن کو دیرۆکنڤیسان نەخواندینە، د ئاینی دا هندەک تشتان دبێژن، کو زانایێن ئاینی نەخواندینە، د پزیشکیێ دا هندەک تشتان دبێژن، کو نۆژدار بخۆ فێر نەبووینە، د دەروونناسیێ دا هندەک تشتان دزانن، کو پسپۆرێن دەروونی نەخواندینە. د وەرزشێ دا وەسا دئاخڤن، کو دبنە هەڤڕکێن ڕاهێنەر و شڕۆڤەکاران، د هۆنەری دا دبنە ڕەخنەگر، د مۆزیکێ دا دبنە دانەر، د ئەدەبیاتێ دا دبنە هەلبەستڤان و ڕۆماننڤێس، و د تەکنەلۆژیایێ دا دبنە شارەزایێن دیجیتالی. ئەڤە ئەو کەسن یێن کو ئەم دشێین ب ترانە و رەخنە ناڤێ "ڕەوشەنبیرێ هەمی تشتان دزانیت... و چ تشتان ب دروستی نزانیت" لێ بکەین.

ئاریشە نە ئەوە کو مرۆڤ خودان زانینەکا بەرفرەهـ بیت، چونکی ڕەوشەنبیریا بەرفرەهـ فەزیلەتە، و هەبوونا حەزێن جودا جودا نیشانا ئەقلێ زیندی و بەرفرەهیا هزری یە. نە شەرمە مرۆڤ د سیاسەت، دیرۆک، فەلسەفە، ئابوور، هۆنەر و زانستان دا بخوینیت، بەلکو مەزنترین ڕەوشەنبیرێن د دیرۆکێ دا خودان گرنگیپێدانێن جودا جودا بوون، و هندەکان ژ وان چەندین زانست و هۆنەر و بوار د ناڤ خۆ دا کۆم دکرن. بەلێ جوداهیا مەزن ل جهەکێ دی یە، ئەرێ ڤی مرۆڤی زانینەکا ڕاستی ل سەر وی تشتێ ل سەر د ئاخڤیت هەیە، یان ژی ب تنێ شیانێن ئاخفتنێ ل سەر هەنە؟ ئەرێ خواندیە و ڤەکۆلین کریە و تێبینی کرینە و ڕەخنە لێ گرتینە و بەراورد کرینە؟ یان ژی ب تنێ ب مانشێتێن دەنگوباسان و کلیپێن ڤیدیۆیی و پۆستێن سۆشیال میدیایێ ڕازی بوویە؟ ئەرێ دشێت هزرا خۆ ب بەلگە و ژێدەر و میتۆد بسەلمینیت، یان ژی تاکە چەکێ وی ب تنێ باوەریا زێدە ب خۆ و بلندکرنا دەنگی یە؟

ڕەوشەنبیرێ ڕاستی ناترسیت بێژیت: "نزانم". بەلێ ئەوێ دڤێت وەسا خۆ دیار بکەت کو هەمی تشتان دزانیت، پەیڤا "نزانم" بۆ خۆ وەکو شکەستنەکا کەسایەتی دبینیت، ژبەرهندێ هەردەم بزاڤێ دکەت بەرسڤ هەبیت هەر چەند یا سادە و کێم بیت ژی، و دێ بۆچوونا خۆ بێژیت هەر چەند ژ پسپۆریا وی یا دویر بیت ژی، و دێ ڤالاهیێ ب ئاخفتنێ تژی کەت داکو یێن دی پێ نەحەسیێن کو چ د دەستێن وی دا نینە. ئەڤە ژی ئێکە ژ نیشانێن هەرە دیار یێن جوداهیا دناڤبەرا ڕەوشەنبیریا ڕاستی و ڕەوشەنبیریا نمایشێ دا. زانایێ ڕاستەقینە سنوورێن زانینا خۆ دزانیت، و ڕەوشەنبیرێ ڕاستی سنوورێن زانینا خۆ دزانیت، و مرۆڤێ ژیر دزانیت کو ڕووبەرێ وی تشتێ ئەو نزانیت گەلەک مەزنترە ژ ڕووبەرێ وی تشتێ دزانیت.

زاراڤێن گران و خۆمەزنکرن ل بەرامبەر زانینا ڕاستەقینە

مەترسیدارترین تشتێ ب سەرێ ڕەوشەنبیریا مرۆڤی بهێت ئەوە کو ببیتە ئامرازەک بۆ نمایشکرنا خۆ، نە بۆ تێگەهشتنا جیهانێ. دەمێ کو ئارمانج ژ خواندنێ نە دیتنا ڕاستیێ بیت، بەلکو کۆمکرنا زاراڤێن گران بیت، و دەمێ کو پەرتووک دبنە دیکۆر ل پشت ئاخفتنکەری، و دەمێ کو پێزانین دبنە ئامراز بۆ خۆ سەپاندنێ ب سەر یێن دی دا، ل وی دەمی ڕەوشەنبیری ڕامانا خۆ ژ دەست ددەت و دێ بیتە جۆرە خەملەکا ئەقلی. ل وێرێ مرۆڤ پتر یێ ب پەرۆشە کو وەسا دیار بیت کو ڕەوشەنبیرە، نە ب ڕاستی ڕەوشەنبیربیت، و پرسیارا وی نە ئەوە: "ئەز چ فێر بووم؟" بەلکو ئەوە: "دێ ئاخفتنا من ل بەرچاڤێن خەلکی چاوا بیت؟"، ئەڤ جۆرێ ڕەوشەنبیران تو دشێی ل هەمی جهان ببینی، ل کافیان، ل دیوانان، ل هەلکەفتێن جڤاکی، ل زانکۆیان، ل سەر پەیجێن سۆشیال میدیایێ، ل بەرنامەیێن تەلەفزیۆنی و د کۆمێنتان دا. چ گاڤا گەنگەشەیەک ل سەر بابەتەکی دەستپێبکەت، دەنگێ وی بلند دبیت، وەکی کو چەندین دەمژمێرە چاڤەرێی وێ گاڤێ بیت. ئەگەر بەحسێ هەلبژارتنان بیت، دێ بیتە شارەزایێ سیستەمێن سیاسی. ئەگەر بەحس چوو سەر ئابووریێ، دێ بەحسێ هەلاوسان و مفایێ بانکی و بهایێ دراڤی و بازارێن جیهانی کەت. ئەگەر ئێک بەحسێ دیرۆکێ بکەت، دێ ناڤێن دەولەت و جەنگ و حاکمان ڕێز کەت. ئەگەر گەنگەشە چوو د ناڤ ئاینی دا، دێ ب زمانێ زانایەکێ فەقێ ئاخڤیت. ئەگەر چوو سەر وەرزشێ، دێ بیتە ڕاهێنەر و شڕۆڤەکارێ هۆنەری. ئەگەر کێشەکا جڤاکی پەیدا بوو، دێ بیتە جڤاکناس. ئەگەر ئێکی بەحسێ ئازارەکا دەروونی کر، دێ بیتە نۆژدارێ دەروونی. ئەگەر بەحسێ هۆنەری هاتە کرن، دێ بیتە ڕەخنەگرێ سینەمایی، و ئەگەر ناڤێ مۆزیکێ هات، دێ بیتە مۆزیکژەن، و ئەگەر گەنگەشە ل سەر تەکنەلۆژیایێ بوو، دێ ب زمانێ شارەزایان ئاخڤیت.

کێشە نە د گرنگیپێدانا وی د ڤان هەمی بواران دایە، بەلکو د وێ چەندێ دایە کو ئەو جوداهیێ نائێخیتە دناڤبەرا "حەزژێکرن" و "زانینێ" دا، و دناڤبەرا "ئیتلاعێ" و "پسپۆریێ" دا، و دناڤبەرا خواندنا پێزانینەکێ و تێگەهشتنا سیستەمەکێ زانستی یێ تەمام دا. ئەو ب تنێ ناڤ و نیشانەکێ ڕۆژنامەیەکێ دخوینیت و پاشی وەسا بەحسێ بابەتی دکەت، وەکی کو بیست سال بن د وێ ڤەکۆلینێ دا بۆراندین. تەماشەی کلیپەکا دوو خۆلەکی دکەت و بریارەکا ڤەبری ل سەر ددەت. پۆستەکێ بێ ناسنامە دخوینیت و د هەمی دیوانان دا دووبارە دکەت. زاراڤەکێ بیانی گوهلێ دبیت و بزاڤێ دکەت د هەمی دەلیڤەیان دا بکاربینیت، هەر چەند بکارئینانا وی بۆ وی زاراڤی چ پەیوەندی ب ڕامانا وی یا ڕاستی ڤە نەبیت.

ل ڤێرێ کێشەکا دی یا کویرتر پەیدا دبیت، ئەو ژی ئەوە کو ئەڤ ڕەوشەبیرە گەلەک جاران کێمیا زانینا خۆ ب زۆریا زاراڤان قەرەبوو دکەت. ئەو حەز ژ پەیڤێن مەزن، ڕستێن درێژ، دەربرینێن بیانی، و ئاماژەیێن ئالۆز بۆ تیۆریێن کو د بنەرەت دا هویرکاتیێن وان نزانیت دکەت. دبیت ئاخفتنەکێ بێژیت کو د گاڤا ئێکێ دا گەلەک مەزن دیار بکەت، چونکی ئەوێ گوهـلێ دبیت، دبیت ب شێوازێ پێشکێشکرنا وی مەندەهۆش ببیت، بەلێ ئەگەر تو کێمەکێ ڕاوەستی و پرسیار ژێ بکەی، ژێدەرێ ڤێ کیژکە؟ بەلگە چیە؟ مەرەما تە ب ڤی زاراڤی چیە؟ تە پشتا خۆ ب چ مەرجەع بەستیە؟ تە چاوا ئەڤ ئەنجامە بدەستڤەئینایە؟ ل وێ گاڤێ دێ بینی هەمی ئاڤاهیێ وی د هەرفیت. ئەو ناڤێن تشتان پتر دزانیت ژ ڕاستیێن وان. ناڤێ تیۆریێ دزانیت بەلێ بنەمایێن وێ نزانیت. ناڤێ هزرڤانەکی دزانیت بەلێ چ جار پەرتووکا وی نەخواندیە. ناڤێ قوتابخانەکا هزری دزانیت بەلێ دیرۆکا وێ نزانیت. ناڤێ پەرتووکێ دزانیت بەلێ لاپەرێن وێ ڤەنەکرینە. زاراڤەکێ ئابووری دزانیت بەلێ نزانیت د واقعی دا چەوا کار دکەت. ناڤێن هندەک دەرمانان دزانیت بەلێ چ ژ زانستێ دەرمانان (دەرمانسازیێ) نزانیت. هندەک پەیڤێن دەروونی دزانیت بەلێ زانستێ دەروونناسیێ نزانیت. ناڤێن جەنگان دزانیت بەلێ د ناڤەرۆکا وان یا دیرۆکی ناگەهیت. ئەڤ زانینە وەکو وێ چەندێ یە مرۆڤ ناڤێن جادە و کۆلانان ب زانیت بەلێ نەزانیت ئەو جادە دچنە کیرێ.

تشتێ مەترسیدارتر ئەوە، کو ئەڤ ڕەوشەنبیرێ هەمی تشتان دزانیت و چ تشتان ب دروستی نزانیت، ب تنێ ب نەزانینا خۆ نا سەکنیت، بەلکو دبیت ل سەر بنەمایێ وێ نەزانینێ ئامۆژگاریان ل خەلکی ژی بکەت. ل ڤێرێ بابەت ژ دیاردەکا جڤاکی یا ب کەنی د گۆهوریت بۆ کێشەکا ڕاستی. مافێ مرۆڤی یە کو ل سەر بابەتەکی یێ نەزان بیت، بەلێ نە مافێ وی یە نەزانینا خۆ بکەتە "ڕاستیەکا پشتراست"، و پاشی خەلکی نەچار بکەت کو باوەر ژێ بکەن. جوداهیا د ناڤبەرا "نەزانینێ" و "خشیمیێ" دا نە ب تنێ د ڕێژا زانینێ دایە، بەلکو د هەلویستێ مرۆڤی دایە بەرامبەر نەزانینا خۆ. مرۆڤێ نەزان دبیت فێر ببیت ئەگەر هەست پێ کر کو ئەو نزانیت، بەلێ ئەوێ هزر دکەت کو هەمی تشتان دزانیت، دەرگەهێ فێربوونێ ل بەر خۆ دگریت. ژبەر هندێ مەترسیدارترین ڕستا مرۆڤ د ژیانا خۆ یا هزری دا بێژیت ئەوە، "ئەز هەمی تشتان ل سەر ڤی بابەتی دزانم". چونکی ئەڤ ڕستە گەلەک جاران ڕامانا هندێ ددەت کو ئەقل ژ وەرگرتنا تشتێن نوی سەکنی(ڕاوەستیا). زانینا دروست مرۆڤی پتر متەوازع دکەت، نە خۆ مەزنکەر. مرۆڤ چەند پتر بخوینیت، پتر بەرفرەهیا جیهانێ دبینیت، و چەند پتر د زانستەکی دا کویر ببیت، پتر د قەبارێ وان هویرکاتیان دگەهیت یێن کو ئەو نزانیت. بەلێ ئەوێ کێم دخوینیت و گەلەک د ئاخڤیت، د ناڤ خەیالەکا زانینێ دا دژیت کو وەسا هزر دکەت جیهان گەلەک یا سادەیە، و هەر پرسیارەکێ بەرسڤەکا ب لەز هەیە، و دشێت هەر کێشەیەکێ ب ئێک ڕستە چارە بکەت.

میتۆد و تەوازعا زانستی ل بەرامبەر سۆشیال میدیا و جەماوەری

زانین نە کۆمەکا پێزانینێن ژبەرکری یە د بیردانکێ دا، بەلکو شیانێن تێگەهشتن، شڕۆڤەکرن، گرێدان، ڕەخنەگرتن و ژێکجوداکرنێ هەبیت. دبیت کەسەک هزار پێزانینان ژبەر بکەت، بەلێ نەشێت ئێک ژ وان ب شێوەیەکێ دروست بکاربینیت. و دبیت کەسەک پەرتووکەکێ ب کویری بخوینیت و هەمی شێوازێ هزرا وی بگۆهوریت. ژبەر هندێ بهایێ ڕەوشەنبیریا مرۆڤی ب ژمارەیا وان پەرتووکان ناهێتە پیڤان یێن ئەو دبێژیت من خواندینە، و نە ب ژمارەیا وان زاراڤێن ئەو بکار دئینیت، و نە ب ژمارەیا پشکداریێن وی د گەنگەشەیان دا، بەلکو ب وی ڕادەیی دهێتە پیڤان کو چەند دشێت ب کویری ل تشتان بگەهیت، و چەند ڕێزێ ل ڕاستیێ دگریت، و چەند دشێت جوداهیێ بکەت د ناڤبەرا "ڕا و بۆچوونێ" و "پێزانینێ"، و د ناڤبەرا "دەنگوباسی" و "شڕۆڤەکرنێ"، و د ناڤبەرا "گومانێ" و "پشتراستیێ".ڕەوشەنبیرێ ڕاستی پێدڤی ب هندێ نینە هەر خولەکەکێ ڕەوشەنبیریا خۆ بسەلمینیت. نە دچیتە د ناڤ هەر گەنگەشەیەکێ دا، و بەرسڤا هەر پرسیارەکێ نادەت، و هەست ب هندێ ناکەت کو پێدڤیە هەردەم خەلکی ڕاست بکەت. دبیت د دیوانەکا درێژ دا ڕوینیت و تشتەکی نەبێژیت هەتا کو تشتەکێ ب مفا و زێدەکرنەکا دروست نەبیت. ئەگەر پرسیار ژێ هاتە کرن ل سەر بابەتەکی کو نزانیت، دێ ب سادەیی بێژیت: "نزانم، بلا لێ بگەریێم." ئەڤ ڕستەیا کو هندەک کەس وەکو لاوازی دبینن، د ڕاستی دا نیشانا هێزێ و تێگەهشتنێیە. چونکی دانپێدان ب نەزانینێ پێدڤی ب ئازایەتیەکا پتر هەیە ژ بەلاڤکرنا ئاخفتنێن بێ سنوور. بەلێ ڕەوشەنبیرێ "نمایشی" هەستپێدکەت کو بێدەنگی مەترسیە ل سەر وێنەیێ وی یێ جڤاکی. ئەگەر بێدەنگ بیت دبیت خەلک هزر بکەن کو ئەو نزانیت، ژبەر هندێ د ئاخڤیت ئەگەر چ تشت نەبن ژی بێژیت. ئەو نە گەنگەشەیا بابەتی دکەت، بەلکو پتر بەحسێ هەبوونا خۆ د ناڤ بابەتی دا دکەت. بۆ وی نە گرنگە کو کۆم بگەهیتە ڕاستیێ، بۆ وی گرنگە ئەو خودانێ پەیڤا دووماهیێ بیت. ژبەر هندێ دبیت گەنگەشە ل گەل وی بگۆهوریت بۆ شەرەکی کەسی، ئەگەر تو د هزرەکێ دا دژی وی بی، ئەو دێ وەکو سفکاتیێ وەرگریت، و ئەگەر داخوازیا بەلگەیەکێ ژێ بکەی، ئەو دێ وەکو گومان ل سەر کەسایەتیا خۆ بینیت، و ئەگەر تە پێزانینەکا وی ڕاستڤەکر، دێ وەکو بزاڤەکێ بۆ شکاندنا خۆ هژمێریت.

ئەڤ جۆرێ مرۆڤان د ڕاستی دا کێشەکا وان یا کویرتر هەیە ژ کێمیا زانینێ؛ ئەو ژی تووشبوونا وانە ب نەخۆشیا "تایا خۆمەزنکرنێ". وی نە ڤێت ببیتە مرۆڤەک کو فێر ببیت، بەلکو دڤێت ببیتە کەسایەتیەک کو خەلک وەسا لێ بنێرن کو یێ زانایە. ژبەر هندێ پاراستنا "خۆدیارکرنێ" ل دەڤ وی گرنگترە ژ گەریان ل دویڤ ڕاستیێ. ئەگەر پێ حەسییا کو خەلەت چوویە، ل جهێ هندێ بێژیت: "ئەز یێ خەلەت بووم"، دەستپێدکەت بابەتی دگۆهوریت، یان ل هندەک ئاوارتەیان (استثناء) دگەریت، یان هێرشێ دکەتە سەر وی کەسێ خەلەتیا وی ڕاستڤە کری، یان بابەتەکێ دی دئینیتە دناڤ گەنگەشەیێ دا. تشتێ بۆ وی گرنگ ئەوە کو ئەو وێنەیێ "شارەزایی" یێ وی بۆ خۆ چێکری ل بەرچاڤێن خەلکی نە هەرفیت. تۆڕێن جڤاکی (سۆشیال میدیا) ژی دەستەکێ بالا هەیە د سەپاندنا ڤێ دیاردێ دا ب شێوەیەکێ بێ وێنە. ل دەمێن چووی، مرۆڤ پێدڤی ب ڕۆژنامەیەکێ، یان پەرتووکەکێ، یان مینبەرەکێ و دەزگەهەکێ بوو دا بشێت بۆچوونەکا خۆ ب گشتی بەلاڤ بکەت، بەلێ ئەڤرۆ هەر کەسەکی مینبەرا خۆ یا تایبەت هەیە. ئەڤە بخۆ گۆهورینەکا باشە، چونکی دەلیڤە دا خەلکی کو بۆچوونا خۆ بێژن و پشکدار ببن، بەلێ د هەمان دەم دا ڕووبەرەک دا مرۆڤێ نەزان کو یێ یەکسان بیت ل گەل زانایان بۆ گەهشتن ب جەماوەری. ئێدی پێزانینا دروست و پێزانینا خەلەت ل سەر هەمان شاشە د دەرکەڤن، ب هەمان خەت و ب هەمان ژمارەیا لایک و سەرسامیان، وەسا لێ هاتیە کو ڕاستی بوویە بابەتێ "کێ زێدەتر لایک هەبن".ل ڤی سەردەمی ، ڕەوشەنبیرێ "لاستیکی" دشێت جەماوەرەکێ مەزن بۆ خۆ پەیدا بکەت بێ کو چ زانستەکی بەرفرەهـ هەبیت. تێرا وی دکەت کو یێ ب لەز بیت د بەرسڤدانێ دا، یێ زمانخۆش بیت، یێ شارەزا بیت د چێکرنا ڕستان دا، ب باوەریەکا مەزن باخڤیت، و وان بابەتان دەستنیشان بکەت یێن د وێ گاڤێ دا دبنە "ترێند" و گەرمە دەنگوباس، هەتا کو خەلک ناسناڤێ "شارەزا" بدەنێ. ل ڤێرێ تشتێ سەیر ئەوە، دبیت کەسەکی ب هزاران فۆلۆوەرس هەبن ب تنێ چونکی گەلەک تشتان دبێژیت، بەلێ ل ئالیێ دی ڤەکۆلەرێ پسپۆر یێ دویری چاڤانە چونکی ئەو ب هشیاری دئاخڤیت و ژێدەران ددەت و دزانیت کو بابەت یێ ئالۆزە.

جەماوەر جاران پتر بەرەڤ "پشتراستیێ" دچن نە بەرەڤ "ڕاستیێ". خەلک حەز ژ وی دکەن یێ بەرسڤەکا سادە بدەتە پرسیارەکا ئالۆز. حەز ژ وی دکەن یێ دبێژیت: ئاریشە ئەڤەیە، و چارەسەری ئەڤەیە، و ئەگەر ئەڤەیە، و یێ بەرپرس ژی ئەڤەیە. بەلێ ڕاستی گەلەک ژ هندێ ئالۆزترە. دیرۆک ب ئەگەرەکێ ب تنێ دروست نابیت، و ئابووری ب قاعیدەکێ ب تنێ برێڤەناچیت، و سیاسەت نە هاوکێشەکا بیرکاریێ یە، و جڤاک ب ئێک ڕستە ناهێنە شڕۆڤەکرن، و دەروونێ مرۆڤی د پۆستەکێ سۆشیال میدیایێ دا کورت نابیتەڤە. ژبەر هندێ ڕەوشەنبیرێ ڕاستەقینە هەمی گاڤان جیهانێ ب شێوەیەکێ سادە پێشکێش ناکەت، چونکی ئەو دزانیت کو هندەک بابەت ب سروشتێ خۆ د ئالۆزن. دبیت بێژیت: "ئەڤ بابەتە چەندین شڕۆڤەکرنان بخۆڤە دگریت"، یان "بەلگە نە د تەمامن"، یان "ناکوکی د ناڤبەرا ڤەکۆلەران دا هەیە"، یان "ئەڤ پێزانینە پێدڤی ب دویڤچوونێ یە". بەلێ ئەو ڕەوشەنبیرێ دڤێت وەسا دیار بیت کو هەمی تشتان دزانیت، حەز ژ ڤان ڕستان ناکەت، چونکی وێنەیێ وی لاواز دکەن. ژبەر هندێ دێ بینی د هەمی تشتان دا یێ ئێکلایە، و د وان تشتان دا ژی یێن کو نە د جهێ خۆ دا مرۆڤ بریارا دووماهیێ ل سەر بدەت. ژ نیشانێن ڤی جۆرێ مرۆڤان ئەوە کو جوداهیێ نائێخیتە د ناڤبەرا "بۆچوونان" و "دەنگوباسی" دا. دبێژیت: "ئەز وەسا دبینم" و پاشی ڤێ دیتنا خۆ وەکو ڕاستیەکا زانستی دفرۆشیتە خەلکی. یان پێزانینەکا بێ ژێدەر ڤەدگوهێزیت و پاشی شڕۆڤەکرنەکا درێژ ل سەر ئاڤا دکەت. ئەگەر تو بێژیێ کو ژێدەرێ تە یێ لاوازە، دێ بێژیت: "گرنگ ئەوە پێزانین یا دروستە"، وەکو کو ب دروستی پێدڤی ب بەلگەی نەبیت! جاران دبیت ژ بەختێ وی بیت و پێزانین دروست دەرکەڤیت، بەلێ میتۆدا (منهج) خەلەت هەر یا خەلەتە، چونکی گەهشتنا ب ڕاستیێ ب "رێکەفت" مرۆڤی ناکەتە ڤەکۆلەر. د ڕەوشەنبیریا ڕاستەقینە دا، "میتۆد" ژ "تێبینیا سەرپێی" گرنگترە. ڤەکۆلەر ب تنێ پرسیار ناکەت، چ هاتیە گۆتن؟ بەلکو پرسیار دکەت، کێ گۆتیە؟ کەنگی؟ بۆچی؟ ژێدەر چیە؟ چ بەلگە د پشت دا نە؟ ئەرێ بەلگەیێن دژی ڤێ چەندێ هەنە؟ ئەرێ دشێین پشتراست ببین؟ و د چ بارودۆخ دا هاتیە گۆتن؟ بەلێ ڕەوشەنبیرێ "سەرڤە سەرڤە" پێزانینێ ژ هەر جهەکی وەردگریت ب مەرجەکی خزمەتا وێ هزرا وی بکەت ئەوا د سەرێ وی دا.

ئەڤ چەندە ب ڕوونی د گەنگەشەیێن سیاسی و دیرۆکی و ئاینی دا دیار دبیت. دبیت کەسەکی ببینی ڕویدانەکا دیرۆکی ژ ناڤەرۆکا وێ دبریت، و پاشی بریارەکا گشتی ل سەر چەرخەکێ تەمام یان نەتەوەیەکا تەمام ددەت. دبیت دەقەکی بکاربینیت بێ کو بزانیت بۆچی هاتیە گۆتن، یان ئاخفتنەکێ بێژیت بێ کو بزانیت خودانێ وێ کی یە، و پاشی ڤان هەمی تشتان ب باوەریەکا زێدە پێشکێش دکەت. دەمێ کەسەکێ پسپۆر ب ژێدەران بەرامبەر وی د سەکنیت، ئێدی گەنگەشە ل دەڤ وی ژ گەنگەشەکا زانستی دگۆهوریت بۆ دوژمناتیەکا کەسی. ڕەوشەنبیریا ڕاستەقینە پێدڤی ب فەزیلەتەکا دەگمەنە ل ڤی سەردەمی، ئەو ژی فەزیلەتا "گوهداریێ" یە. ڕەوشەنبیر نە ئەو کەسە یێ هەردەم د ئاخڤیت، بەلکو ئەو کەسە یێ دزانیت کەنگی باخڤیت و کەنگی گوهداریێ بکەت. مرۆڤ دشێت ژ هەڤڕکێ خۆ پتر فێر ببیت ژ پشتەڤانێن خۆ، ئەگەر یێ ئامادە بیت بۆ گوهداریێ. بەلێ ئەوێ دچیتە د ناڤ گەنگەشەیێ دا و یێ پشتراستە کو ئەو ژ هەمی کەسان ژیرترە و زاناترە، ئەو گوهێ خۆ نادەتە کەسی، بەلکو ب تنێچاڤەرێی دەلیڤەیێ یە دا نۆبا وی یا ئاخفتنێ بهێت. و جهێ مخابنیێ یە کو هندەک کەس ڕەوشەنبیریا مرۆڤی ب وێ چەندێ د پیڤن کا ئەو چەند جاران ل دیوانان و بەرنامان و پۆستان دا د دەرکەڤیت، نە ب وێ کویراتیا ئەو پێشکێش دکەت. ل دەڤ وان، ئەوێ پتر دئاخڤیت ژ هەمیان ڕەوشەنبیرترە، د دەمەکی دا دبیت ئەوێ پتر بێدەنگ، ژ هەمیان زاناتر بیت. ئەڤە کێشەکا مەزنە د پیڤەرێن جڤاکی بخۆ دا، چونکی ئەو جڤاکێ پتر مرۆڤێن "نمایشکار" خەلات بکەت نە "زانینێ"، دێ پتر مرۆڤێن نمایشکار بەرهەم ئینیت.

جوداهیا د ناڤبەرا ڕەوشەنبیرێ گشتگیر و ئیدیعاکەرێ زانینێ

ل گەل هندێ ژی، نابیت ئەم بکەڤینە د خەلەتیەکا بەرۆڤاژی دا و سفکاتیێ ب وی کەسی بکەین یێ حەزا وی ل سەر چەند بوارێن جودا هەبیت، یان ب تنێ پسپۆریێ بکەینە مەرجێ ڕەوشەنبیریێ. نەخێر، ڕەوشەنبیرێن گشتگیر (موسوعی) یێن ڕاستی هەنە، و هزرڤانێن وەسا هەنە کو چەندین زانستێن جودا د ناڤ خۆ دا کۆمکرینە و د هەمی بواران دا داهێنەر بووینە. بەلێ وان ئەڤ چەندە ب تنێ ب سەرپێی نەکرینە، بەلکو ب خواندنەکا جدی و ڤەکۆلینێن درێژ و لێگەریانا بەردەوام ئەڤ پێگەهە بدەستڤەئینایە. ئانکو جوداهی نە د ژمارەیا بواران دایە، بەلکو د وێ جدیەتێ دایە کو مرۆڤ چاوا دچیتە د ناڤ بوارەکی دا. مرۆڤ دشێت یێ ڕەوشەنبیر بیت و گرنگیێ ب گەلەک بابەتان بدەت، ب مەرجەکی کو ل گەل خۆ و خەلکی یێ ڕاستگو بیت. دیرۆکنڤیس دشێت ل سەر ئابووریێ بخوینیت، نۆژدار دشێت گرنگیێ بدەتە فەلسەفێ، ئەندازیار دشێت ئەدەبیاتێ بخوینیت، و ئەدیب دشێت حەز ژ سیاسەتێ بکەت. بەلێ پێدڤیە بزانیت کەنگی وەکو "خواندەڤانەکێ حەژێکەر" د ئاخڤیت، و کەنگی وەکو "پسپۆرەک" د ئاخڤیت. جوداهیەکا مەزن هەیە د ناڤبەرا هندێ دا کو بێژی "من ل سەر ڤی بابەتی خواندیە و ئەز پتر ل سەر ڤێ بۆچوونێ مە"، و د ناڤبەرا هندێ دا کو بێژی "ئەڤە ڕاستیەکا زانستی یە و چ گۆتگۆتک ل سەر نینن". یا ئێکێ هەلویستەکە ژ متەوازعیێ یە، بەلێ یا دووێ "ئیدیعایەکە" و پێدڤی ب بەرپرسیاریەتێ یە.

ژ جوانترین سیفەتێن ڕەوشەنبیرێ ڕاستی ئەوە کو جهەکی د مێشکێ خۆ دا بهێلیت بۆ ئەگەرێ خەلەتیێ. ئەو تەماشەی هزرا خۆ ناکەت وەکو تشتەکێ پیرۆز، و گۆهورینا بۆچوونا خۆ وەکو خیانەت د دەرحەق خۆ دا نابینیت. ئەگەر بەلگەیێن نوی پەیدا بوون، بۆچوونا خۆ دگۆهوریت. ئەگەر پێ حەسییا کو یێ خەلەتە، دێ ڕاستڤەکەت. ئەگەر دیت کو هەڤڕکێ وی یێ ل سەر حەقیێ ، دێ دانپێدانێ پێ کەت. بەلێ ئەو ڕەوشەنبیرێ دبێژیت ئەز هەمی تشتان دزانم، خۆ نەچار دبینیت کو بەرەڤانیێ ژ خەلەتیێن خۆ بکەت، چونکی دانپێدانا وی ب خەلەتیێ، دێ وێنەیێ وی ل بەرچاڤێن خەلکی تێکدەت.

د ڕاستی دا، مرۆڤ چ تشتان ژ دەست نادەت دەمێ دبێژیت "ئەز یێ خەلەت بووم"، بەلکو ڕێزەکا مەزنتر ل دەڤ خەلکی پەیدا دکەت. خەلک دبیت وێ پێزانینا تو تێدا خەلەت بووی ژ بیر بکەن، بەلێ دێ شێوازێ سەرەدەریێ ل گەل وێ خەلەتیێ هەردەم ل بیرا وان مینیت. لێبۆرینا هزری (اعتذار فكري) نە لاوازیە، بەلکو هێزەکا ئەخلاقی یە. و دانپێدان ب سنوورێن زانینێ نە کێماسی یە، بەلکو نیشانا تێگەهشتنێیە. مەترسیدارترین تشت د ڤی"ڕەوشەنبیرێ هەمی تشتان دزانیت" دا نە ئەوە کو جاران خەلکی د کەنینت، یان زاراڤێن گران بکار دئینیت، بەلکو مەترسی ئەوە کو ببیتە پێشەوا بۆ خەلکێ دی بۆ ڕێکا خەلەت. ئەو خەلکی فێر دکەت کو ڕەوشەنبیری ئەوە تو ل سەر هەمی تشتان باخڤی، و سەرکەفتن ئەوە تو د هەر بابەتەکی دا خودان بۆچوون بی، و دانپێدان ب نەزانینێ شەرمە، و باوەریاتە ژ بەلگەی گرنگترە.

ئەڤ جۆرە مرۆڤە پێدڤیە بهێتە ڕەتکرن ب ڕێکا پەروەردەکرنا مرۆڤی ل سەر "توازعا زانستی". پێدڤیە ئەم زارۆکێن خۆ فێر بکەین کو پرسیارکرن نە شەرمە، و گۆتنا "نزانم" نە شەرمە، و پەرتووک نە تاکە ژێدەرێ زانینێ یە، و ئینتەرنێت نە ژێدەرەکێ جهێ باوەریێ یە ب تنێ چونکی یا ب لەزە، و زۆربوونا پێزانینان ڕامانا تێگەهشتنێ نادەت، و شیانێن گەریانێ ل دویڤ ڕاستیێ گەلەک گرنگترن ژ ئیدیعاکرنا زانینێ. زانینا ڕاستەقینە وەکو دارەکا ڕەهـ کویرە. دبیت نە یا ب دەنگە دەنگ بیت، بەلکو یا ب هێز و جێگیرە. بەلێ زانینا "سەرڤە سەرڤە" وەکو وان بەلگێن دارانە یێن کو با ل گەل خۆ دبەت، ب لەز دیار دبن و ب لەز ژی نامینن. ژبەر هندێ ئەو مرۆڤێ دڤێت ب ڕاستی ڕەوشەنبیر بیت، نابیت هەر سپێدە پرسیارێ ژ خۆ بکەت: "ئەڤرۆ دێ د کیژ بابەت دا دەرکەڤم؟"، بەلکو دێ پرسیار کەت: "ئەڤرۆ دێ چ فێر ببم؟".جوداهیەکا مەزن د ناڤبەرا وی کەسی دا یێ ل دویڤ "جەماوەری" دگەریت، و وی کەسی یێ ل دویڤ "ڕاستیێ" دگەریت. یێ ئێکێ ئاخفتنا خۆ ل سەر هندێ هەلدبژێریت کا چ سەرنجا خەلکی ڕادکێشیت، بەلێ یێ دوویێ ئاخفتنا خۆ ل سەر هندێ هەلدبژێریت کا چ ڕاستە. یێ ئێکێ دترسیت تشتەکی بێژیت کو ب دلێ خەلکی نەبیت، بەلێ یێ دوویێ ڕاستیێ دبێژیت ئەگەر هەمی خەلک دژی وی بن ژی. یێ ئێکێ بۆچوونا خۆ دگۆهوریت ل دویڤ ئاراستەیێ بای، بەلێ یێ دوویێ بۆچوونا خۆ دگۆهوریت ب تنێ دەمێ بەلگە دهێنە گۆهورین.