پاککرنا زمانێ کوردی ژ پەیڤێن بیانی سوود، زیان و ڕێکێن پەرەپێدانا زمانێ کوردی

1.پێشەکی

زمان تەنێ ئامرازەکێ پەیوەندیێ کرنێ نینە؛ زمان پاراستڤانێ مێژوو، کولتوور، بیرکردن و ناسنامەیا گەلە. هەر گەلەک ب زمانێ خوە هزر دکەت، هەست و هەستیاریا خوە دەردئێخیت و ئەزموونێن خوە بۆ نڤشێ داهاتی دپارێزیت.

زمانێ کوردی، مینا هەر زمانەکێ دی، ب درێژاهیا مێژوویا خوە دا پەیوەندی ب زمانێن جودا هەبوویە و ژ وان زمانان پەیڤ و زاراڤ وەرگرتینە. ئەڤ پەیوەندییە ل سەر زمانێ کوردی کاریگەری هەبوویە، لێ ئەڤە تەنێ تایبەتمەندییا زمانێ کوردی نینە؛ هەموو زمانێن جیهانێ د ئەنجامێ پەیوەندییا نێوان گەل و کولتووران دا وشە ژ ئێکودوو وەردگرن.

ژ لایەکێ دیڤە، هەندەک نووسەر و زمانزان د وێ باوەرێ دانە کو پێدڤییە زمانێ کوردی ژ پەیڤێن بیانی بێتە پاک کرن و پەیڤێن کوردی یێن ڕەسەن یان پەیڤێن نوی یێن کوردی جێگرێ وان ببن. لێ پرسیارەکا گرنگ دێ ل ڤێرێ دروست بیت:

ئەرێ پاککرنا زمانێ کوردی ژ هەموو پەیڤێن بیانی دێ ببیتە ئەگەرا پەرەپێدانا زمانێ کوردی، یان دێ کێشەیێن نوی درۆست کەت؟

پێویستە ژ بۆ بەرسڤدانا ڤێ پرسیارێ ب ڕێکێن لێکۆلینێن زانستی یێن گرێدای ب زمانیڤە بێتە بەرسڤدان.

2. مەبەست ژ پاک کرنا زمانی چییە؟

د زانستا زمانناسیێ دا، پاککرنا زمانێ (Language Purism) ئەو ئارمانجەیە کو دڤێت زمانەک ژ کاریگەرییا زمانێن دی، ب تایبەتی د بوارێ پەیڤ و زاراڤان دا، بێتە پاراستن یان ژی ژ هەندەک پەیڤێن وەرگرتی بێتە پاک کرن.

لێ پێدڤییە دوو چەمکا ژ ئێک جودا بکەین:
- پاراستنا زمانی: پاراستنا پەیڤا، دەربڕین، ڕێزمان و دەوڵەمەندیا زمانێ کوردی. پاککرنا زمانی: هەوڵدانا کێمکرن یان نەهێلانا پەیڤێن بیانی و جێگرتنا وان ب پەیڤێن کوردی. ئەڤ دوو ئارمانجە هندەک جارا پشتەڤانیا ئێک و دوو دکەن، لێ هەردەم ژی ئێک نینن. دکاریت مرۆڤ زمانێ خوە بپارێزیت، بێی کو هەموو پەیڤێن وەرگرتی ژێ بکەتە دەر.

لێکۆلینا زمانزان J. J. Abdulla ل سەر پاککرنا زمانێ کوردی، ب پشتبەستن ب دەقێن نڤیسکی یێن کوردی ژ سالا ١٩٢٤ تا ١٩٧٣، گوهۆڕینێن بەرچاڤ د ڕێژەیا پەیڤێن عەرەبی یێن د نووسینا کوردی دا نیشان ددەت. لێکۆلینێ هەروەسا ئاماژە ب کاریگەرییێن ڤێ پڕۆسەیێ ژ لایێ پەرەپێدانا زمانێ ئەدەبی و جوداهییا د ناڤبەرا زمانێ نڤیسکی و زمانێ ڕۆژانە دکەت.

3. بۆچی زمانێ کوردی پەیڤێن بیانی وەرگرتینە؟

بۆ تێگەهشتنا بابەتی، پێدڤییە بزانین کو وەرگرتنا پەیڤان تەنێ ئەنجامێ لاوازییا زمانەکی نینە.

یەکەم: پەیوەندییا مێژوویی و کولتووری. کوردان ب دڕیژیا دیرۆکا خوە دا پەیوەندی ب گەل و زمانێن جودا هەبوویە. ئەڤ پەیوەندییە د بازرگانی، ئایین، ئەدەب، دەزگەهێن دەولەتی و ژیانا ڕۆژانە دا کاریگەریا خوە هەبوویە.

دووەم: نەبوونا زاراڤەکێ ئامادە بۆ چەمکێن نوی. دەمێ چەمکەکێ نوی د بواری زانست، تەکنۆلۆژی یان سیاسەتێ دا دەرکەڤیت، ئەگەر زمانێ کوردی پەیڤەکا دیاریکری بۆ نەبیت، زۆرجار پەیڤا زمانەکێ دی دهێتە وەرگرتن.

سێیەم: ئاسانیا پەیوەندیێ. د زمانێ ڕۆژانە، میدیا و پەیوەندییا نێودەولەتی دا، هەندەک پەیڤ ب لەز د ناڤ زمانێ کوردی دا بەلاڤ دبن.

چوارەم: کاریگەرییا زمانێن سەردەست. د هەندەک بارودۆخان دا، زمانێ باڵادەست د خوێندن، کارگێڕی، ئابووری یان میدیایێ دا کاریگەرییا زۆر هەیە؛ ژبەر ڤێ چەندێ پەیڤێن وی زمانی د ناڤ زمانێ کوردی دا زێدە دبن.

لێکۆلینێن سەر زمانێ کوردی، وەک لێکۆلینا Paiman Hama Salih Sabir ل سەر وەرگرتنا پەیڤان، نیشان ددەن، کو پەیوەندییا زمانان و پێشکەفتنا ژیانێ ژ هۆکارێن گرنگ یێن وەرگرتنا پەیڤێن بیانییە.

4. مفایێن کەمکرنا پەیڤێن بیانی

ئەگەر پاککرنا زمانی ب شێوەیەکێ زانستی، هێدی و ب پێوانەیێن ڕوون بهێتە ئەنجامدان، دکاریت چەند مفا هەبن.

1.بەهێزکرنا ناسنامەیا زمانی. دەمێ پەیڤێن کوردی یێن ڕەسەن دهێنە بەکارهینان، پەیوەندییا د ناڤبەرا زمان، مێژوو و کولتوورا کوردی دکاریت پتر بهێتە بهێزکرن.

2.دەوڵەمەندکرنا پەیڤێن کوردی. دگەل لێکۆلینێ د دیالێکت و زاراڤێن جودایێن کوردی دا، دکارین پەیڤێن کێم بکارهاتی پەیدا بکەین و وان بۆ پێدڤییێن نوی بکار بینین.

3. پەرەپێدانا زاراڤێن زانستی. ئەگەر بۆ زانست، پزیشکی، یاسا، تەکنۆلۆژی و فەلسەفە زاراڤێن کوردی یێن ڕوون بهێنە دروستکرن، زمانێ کوردی دکاریت د ناڤ خوێندن و لێکۆلینێ دا ڕۆلەکا ب هێزتر بگێڕیت.

4. بهێزکرنا شیانێن پەیڤ چێکرنێ. زمانێ کوردی نابیت بەس پەیڤا وەربگریت، پێدڤییە فێرببیت چەوا ب بنەمایێن خوە پەیڤێن نوی ب ئافەرینیت.

5. پەرەپێدانا هەستیارییا زمانی. ئەڤ بابەتە دکاریت نووسەر، وەرگێڕ، مامۆستا و خوێندکاران هان بدەت کو د بکارهینانا پەیڤاندا یێ هشیارتر بن و بهایێ پەیڤێن کوردی باشتر بزانن.

5.زیانێن پاککرنا زێدەڕو

لێ پاککرنا زمانی، ئەگەر ب شێوەیەکێ توند و بێ لێکۆلین بهێتە ئەنجامدان، دکاریت زیان ژی هەبن.

1. دوورکەفتنا زمانێ نووسینێ ژ زمانێ خەلكی. ئەگەر نووسەر پەیڤێن ئاسایی و بەرنیاس ژ زمانێ ڕۆژانە لاببەت و ل جهێ وان پەیڤێن نە بەرنیاس دانیت، دەق دکاریت بۆ خوێنەری یێ قورس بیت.

​2. دروستبوونا پەیڤێن جۆراوجۆر. هەموو پەیڤەکا نوی، تەنێ ژبەر کو کوردییە، نابیتە پەیڤەکا باش. پەیڤە پێدڤییە واتایەکا زەلال هەبیت، ب رەحەتی بهێتە تێگەهشتن و بکارئینانا وێ یا گونجاو بیت.

3. زێدەبوونا جوداهییا د ناڤبەرا نڤیسەران. ئەگەر هەر نڤیسەرەک بۆ جەمکەکێ دیار پەیڤەکا جودا دروست بکەت، خوێنەر و وەرگێڕ دکارن تێکچوونێ ببینن.

4. لە دەستدانا هندەک واتایێن مێژوویی. هندەک پەیڤێن وەرگرتی بۆ دەمەکێ درێژ د ناڤ زمانێ کوردی دا هاتینە بەکارهینان و ب شێوەیەکێ کوردی هاتینە جێگیرکرن. لابرنا وان بێ لێکۆلین دکاریت پەیوەندییا وان ب ئەدەب و دەقێن کەڤن لاواز بکەت.

5. کێشە د وەرگێڕان و فێرکرنێ دا. ئەگەر زاراڤێن نوی بێ پێکهاتن و بێ ڕێکخستن بهێنە دروستکرن، دکاریت وەرگێڕان، چاپەمەنی و وانەیێن زانستی ئالۆزیان درۆست بکەت.

لێکۆلینا J. J. Abdulla هەروەسا ئاماژە ب ڕوودانا جوداهییا د ناڤبەرا شێوازێن زمانێ کوردی د ئەنجامێ پاککرنا زمانی دا دکەت؛ ئەڤە نیشانەیە کو پاککرن پێدڤی ب پلاندانان و لێکۆلینێ هەیە.

6. چەوا پەیڤەکا نوی یا کوردی دروست بکەین؟

دروستکرنا پەیڤێن نوی پێدڤی ب هەست و حەزێ تەنێ نینە؛ پێدڤی ب ڕێباز و پێوانەیێن زانستی هەیە.

ئەز پێشنیار دکەم ئەڤ پێنج پرسیار بهێنە کرن:

1.ئەرێ د زمانێ کوردی دا پەیڤەکا دیاریکری بۆ ڤی چەمکی هەیە؟

2.ئەگەر هەیە، ئەرێ واتایا وێ ڕوونە و خەلك بکار تینیت ؟

3.ئەگەر نینە، ئەرێ دکارین ژ رەگ و بنەمایێن زمانێ کوردی پەیڤەکا نوی دروست بکەین؟

4.ئەرێ پەیڤا نوی ئاسانە بۆ گۆتن، نڤیسین و فێربوونێ؟

5.ئەرێ ئەو پەیڤ دکاریت ب شێوەیەکێ هاوبەش د ناڤ قوتابخانە، زانکۆ، میدیا و چاپەمەنی دا بهێتە بەکارهینان؟

ئەگەر پەیڤا وەرگرتی بۆ چەمکەکێ زانستی هەبیت و خەلك ب ئاسانی تێبگەهیت، نابیت تەنێ ژبەر کو ئەو پەیڤ د بنگەهدا بیانییە، ئێکسەر نەهێلین. د هەمان دەم دا ژی، ئەگەر پەیڤەکا کوردی یا ڕوون و باش هەبیت، پێدڤییە بکار بینین و بەرەف بەلاڤکرنا وێ بچین.

. 7ئەزموونێن پەرەپێدانا کرمانجی

د بواری کرمانجی دا، هەولێن پەرەپێدانا زاراڤ و ڕێکخستنا زمانی ژ لایێ نڤیسەران، زمانزانان و کۆمیتەیێن زمانیڤە هاتینە ئەنجامدان.

لێکۆلینیا Salih Akin ل سالا ٢٠١١ ل سەر پلاندانانا زمانید دیاسپورایێ دا، ب تایبەتی ل سەر کرمانجی، بەحسێ هەولێن ڕێکخستنا زمانی، پەیداکرنا پەیڤێن نوی و بەلاڤکرنا ئەنجامێن وان دکەت. ئەڤ لێکۆلینە نیشان ددەت کو پەرەپێدانا زمانی تەنێ ب لابردنا پەیڤان پێک نایەت؛ پێدڤی ب کۆمکرنا پەیڤان، ڕێکخستن، پەسەندکرنا وان و گەهاندنا وان بۆ بکارهێنەران هەیە.

ژ ڤێ ئەزموونێ دکارین ڤان پیشنیاران دەربئێخین:

- کۆمکرنا پەیڤێن دیالێکتێن جودایێن کرمانجی، دروستکرنا فەرهەنگێن زانستی و گشتی، ڕێکخستنا زاراڤێن بوارێن زانست، پزیشکی، یاسا و تەکنۆلۆژیێ. پەسەندکرنا پەیڤێن نوی ب ڕێکا گفتوگۆیا زمانزان و نڤیسەران، بکارهینانا پەیڤێن نوی د قوتابخانە، زانکۆ، رادیۆ، تەلەڤیزیۆن و میدیا دەرکەفتی دا، پاراستنا پەیڤێن ڕەسەن یێن دیالێکتێن کوردی و بکارئینانا وان د جهێن گونجای دا..

8 ئەرێ پێدڤییە هەمی پەیڤێن بیانی د زمانێ کوردی دا نەهێلین؟

ب باوەریا من، بەرسڤەکا زانستی بۆ ڤێ پرسیارێ نەخێرە.

ئەم دکارین ب شێوەیەکێ ڕەخنەگرانە ل سەر هەر پەیڤەکا وەرگرتی بڕیارێ بدەین، لێ نابیت هەمی پەیڤێن بیانی وەک زیانەکێ بۆ زمانی ببینین.

د ڕاستیێ دا، پێدڤییە هەر پەیڤەک ل دویڤ ڤان پیڤەران بهێتە هەلسەنگاندن:
- واتا و ڕوونیا وشەیێ؛ ئاستێ بەکارهینانا وێ د ناڤ خەلكی دا؛ بوونا یان نەبوونا جێگرەکا کوردی یا باش؛ ئاسانیا فێربوون و بەکارهینانا وێ؛ پەسەندکرنا وێ د ناڤ کۆمەڵگە و ناڤ بوارێن زانستی دا، هندەک پەیڤێن وەرگرتی دکارن ببنە بەشەکێ سروشتی یێ زمانێ کورد،. هندەک دی ژی، ب تایبەتی د بوارێن نوی دا، دکارن ب پەیڤێن کوردی یێن گونجای بهێنە جێگرتن.

ئارمانجا سەرەکی دڤێت دەولەمەندکرنا زمانێ کوردی بیت، نە تەنێ ژمارەکرنا پەیڤێن بیانی و لادانا وان بیت.

9 ئەنجام و کورتەیا ڤێ گۆتارێ

ژ وان چەندەیێن ل سەری هاتینە بەحسکرن، دکارین بگەهینە ڤان ئەنجامان:

یەکەم، وەرگرتنا پەیڤان ژ زمانێن دی پڕۆسەیەکا سروشتییە و زمانێ کوردی ژ ڤێ پڕۆسەیێ نەدەرە.

دووەم، پاراستنا زمانێ کوردی و پەرەپێدانا پەیڤێن ڕەسەن پێدڤییە، ب تایبەتی بۆ وێ چەندێ زمان دکاریت پێداویستییێن زانست و ژیانا نوی بەرفرەهـ بکەت.

سێیەم، پاککرنا زێدەڕو و بێ ڕێباز دکاریت زمانێ نڤیسینێ ژ زمانێ خەلكی دوور بێخیت و تێگەهشتنێ ئالۆز بکەت.

چوارەم، پێدڤییە پەیڤێن نوی ب شێوەیەکێ زانستی بهێنە دروستکرن، بکارئینان و پەسەندکرن؛ نە کو هەر کەس ب تەنێ بڕیارێ بدەت.

پێنجەم، زمانێ کوردی ب کۆمکرنا پەیڤێن ڕەسەن، دروستکرنا زاراڤێن نوی، فەرهەنگسازی و پەرەپێدانا خوێندنێ دکاریت پتر دەولەمەند ببیت.

ئەنجامێ گشتی: پاراستنا زمانێ کوردی نابیت تەنێ ب پاککرنا پەیڤێن بیانی بهێتە پێناسەکرن؛ بەلکو پێدڤی ب پەرەپێدانا شیانێن زمانی، بەرهەمهێنان، فەرهەنگسازی و بەکارهینانا زمانی د هەمی بواران دا هەیە.

10 پرسیارێن گۆتوبێژێ د داویا ڤێ گۆتارێ دا.

1.ئەرێ هەمی وشەیێن بیانی د زمانێ کوردی دا پێدڤییە بهێنە لابردن؟

2.کی دڤێت بڕیار بدەت کو پەیڤەک کوردییە یان بیانییە: زمانزان، نڤیسەر، یان خەلك؟

3.ئەرێ دروستکرنا پەیڤێن نوی دکاریت ببیتە هۆکارا دەوڵەمەندبوونا زمانێ کوردی، ئەگەر خەلك وان بکار نەئینیت؟

4.چەوا دکارین زمانێ کوردی بپارێزین، بێی کو زمانێ نڤیسینێ ژ زمانێ ڕۆژانە دوور بکەین؟

5.ئەرێ پێدڤییە بۆ هەموو زاراڤێن زانستی کوردی پێکهاتەیەکا هاوبەش بهێتە دانان؟

11 سەرچاوەیێن زانستی

Abdulla, J. J. (1980). Some Aspects of Language Purism Among Kurdish Speakers. PhD thesis, University of York. لێکۆلینەکا گرنگ ل سەر پاکییا زمانێ کوردی و گوهۆڕینێن وشەیی د نووسینا کوردی دا.

Akin, Salih (2011). Language Planning in Diaspora: The Case of the Kurdish Kurmanji Dialect. ل سەر ڕێکخستن، پەرەپێدان و دروستکرنا وشەیێن نوی د کرمانجی دا

◦ Sabir, Paiman Hama Salih (2016) Borrowing, the Outcome of Language Contact. ل سەر وەرگرتنا وشەیان د ئەنجامى پەیوەندییا زمانان دا .

- Mohammed, Rokan Abdulla. Term and Translation in the Kurdish Language (as an Example of Language Terminology). ل سەر زارافسازی و كێشەیێن وەرگێڕانا زارافێێن زمانى .