مافێن ژنان ل هەرێما کوردستانێ: دەستکەفت، ڕەوش و ئاستەنگێن ل پێشیا وێ

ئێك: چارچووڤەیێ یاسایی و دەستکەفتێن مافداری

ل هەرێما کوردستانێ د دەهـ سالێن بوری دا کۆمەکا یاسا و بڕیاران هاتنە دەرئێخستن کو مەرەما وان پاراستنا خێزانێ و ب هێزکرنا رۆلێ ژنان بوو، دیارترین ژی ئەڤەنە:

1. یاسایا روبەڕووبوونا توندوتیژیا خێزانی: دەرئێخستنا یاسایا ژمارە (8) یا ساڵا 2011ێ کۆ چارچۆڤەیەکێ یاسایی بۆ سزادانا توندوتیژیا جەستەیی و دەروونی د ناڤ خێزانێ دا دارشت، هەروەسا سزادانا کریارێن وەکی شووکرنا ب ستەم (قەسرێ) و شووکرنا زارۆکێن کچ گرتە بر.

​2. دەزگەهێن تایبەتمەند یێن ژنان: دامەزراندنا جڤاتا بلندا چاڤدێری و کاروبارێن ژنان و ڕێڤەبەرییێن روبەڕووبوونا توندوتیژییا دژی ژنان و خێزانێ، دگەل تۆڕەکا پەناگەهێن سەلامەت و رێکخراوێن جڤاتا مەدەنی یێن چالاک.

3. نوینەرایەتییا سیاسی (کۆتا): پەیڕەوکرنا سیستەمێ کۆتایا 30% ل پەرلەمانێ کوردستانێ و جڤاتێن پارێزگەهان داكو نوینەرایەتییەکا ڕێژەیی یا ژنان د جهێن بڕیاردانێ و کارێ سیاسی دا بێتە مسۆگەرکرن.

دوو: ڕەوش و ئاستەنگێن ل پێشییا ژنان ل کوردستانێ

سەرەڕای بوونا ترسخانەیێن یاسایی و پشتەڤانییەکا حکومی یا ڕێژەیی، لێ جێبەجێکرن ل سەر عەردی ڕووبرووی چەندین ئاستەنگێن ئالۆز دبت:

4. پاشماوەیێن چاند و جڤاکی (عەقلیەتا نێرسالاری):
هێشتا هندەک پێکهاتەیێن جڤاکی کۆیلەیێن مژارێن باب سالاری یێن کەڤنارن کو ل ژنێ وەکی پلە دوو تەماشە دکەن. ئەڤ عەقلیەتە خۆ د گرێدانا ب نەریتێن جڤاکی دا دیار دکەت یێن کو سەروەرییا نێران بلند دکەن و پاساڤان بۆ جوداکاریێ دئینن.

5. توندوتیژییا خێزانی و تاوانێن "شەرەفی":
سەرەڕای کێمبوونا هندەک ئاماران ب سەدەما هۆشیاریێ، لێ ڕوودانێن توندوتیژییێ و ئەو تاوانێن ل ژێر ناڤێ "پاقژکرنا شەرەفی" دئێنەکرن، هێشتا وەک گەفەکا مەزن ل سەر ئەولەهی و ژیانا ژنان دمینن.

6. ئاستەنگێن ئابووری و پشت بەستنا مادی:
رێژەیەکا مەزن ژ ژنان ژ دەستکورتییا ئابووری و پشت بەستنا تەمام ب خودانکرنا نێری زەحمەتێ دکێشن. پشکداریا وان د کەرتێ تایبەت، خودانکرنا کاران (ریادە) و جهێن ڕێڤەبەرییا بلند دا ل بەراورد ب زەڵامان ل ئاستەکێ نزم دمینت.

7. کێماسی د سەپاندنا یاسایان دا (صلح عشایری):
لاوازی د پرۆسەیا جێبەجێکرنێ دا ئێك ژ کێشەیێن سەرەکی یە. هندەک کەیسێن تاوانکاری ب ڕێکا ڕێککەفتنێن عشایری ل سەر حیسابا مافێن قوربانییێ دێنە بڕین، ئەڤە ژی سیستەمێ بێزایی ب هێز دکەت.

8. کێماسییا هۆشیارییا یاسایی:
گەلەک ژن ب تایبەت ل دەڤەرێن گوندەوار د بێ ئاگانە ژ مافێن خۆ یێن یاسایی و شەرعی، ئەڤە ژی وان تووشی ستەم و دەستەسەرکرنا مافان دکەت بێی کو شیانێن بەرەڤانیکرنێ هەبن.

سێ: ڕێگەیێن چارەسەریێ و پێشنیار

ژ بۆ دەستڤەئینانا گۆڕانکارییەکا ڕاستەقینە، پێدڤییە حکوومەت و جڤاتا مەدەنی ب هەڤڕا ئاستێن ژینگەهێ چاک بکەن ب ڕێکا:

١ سەپاندنا یاسایان ب توندی: هەلوەشاندنا ڕێککەفتنێن عشایری یێن کو یاسایێن کارپێکری د کەیسێن توندوتیژییا دژی ژنان دا لاواز دکەن، و سەپاندنا سەروەریا یاسایێ.

٢ ب هێزکرنا ئابووری: دەستەبەربوونا دەرفەتێن کارێن ڕاستەقینە، ڕەخساندنا قەرزێن بچووک، و پشتەڤانیکرنا پڕۆژەیێن ژنان ژ بۆ دەستڤەئینانا سەربەخۆبوونا مادی.

٣ پەروەردە و هشیارییا جڤاکی: ئامادەکرنا کەمپینێن بەرفرەهـ ب ڕێکا ڕاگەیاندنێ و نۆژەنکرنا پرۆگرامێن پەروەردەیی ژ بۆ جێگیرکرنا چاندا یەکسانیێ و ڕێزگرتنا مافێن مرۆڤی.

٤ پشتەڤانیکرنا ڕێکخراوێن جڤاتا مەدەنی: دانا دەرفەتان بۆ ڕێکخراوێن ژنان ژ بۆ کارێن مەیدانی، چاڤدێریکرنا پێشێلکاریان و پێشکێشکرنا پشتەڤانییا دەروونی و یاسایی بۆ قوربانییان.